Profile on Psychology Today

Covid-19 is challenging the mental health of many. I am here to help. I have a few spots open, if anyone needs help. Philosophical counseling is a great way to gain perspective on life’s issues and feel positive. Below is my profile on Psychology Today.

https://www.psychologytoday.com/us/therapists/ashwini-mokashi-skillman-nj/761174

The goal is ‘happiness for everyone through philosophical reflection’.

उपनिषदातील भीतीचे निराकरण

Image result for upanishad images

लेखिका: अश्विनी मोकाशी, Ph.D. ©

परिचय

सध्याच्या परिस्थितीत करोना महामारीच्या भीतीमुळे आणि घरात सक्तीने बसावे लागल्याने चिंतेचे विकार वाढत आहेत. लोकांना एकूण जीवनाविषयी चिंता वाटते आणि ते निष्क्रियतेच्या टोकापर्यंत जाऊन काळजी करतात. निष्क्रियतेचे कारण भीती आणि असुरक्षितता आहे; उदाहरणार्थ पुढे काय होईल याची भीती, मृत्यूची किंवा दु: खाची भीती, फायद्याची किंवा तोट्याची भीती, अपयशाची भीती, ताणतणावांची काळजी, इत्यादी. काळजी केल्याने फायदा काहीच होत नाही, परंतु एखाद्या व्यक्तीची उत्पादनशीलतेची पातळी मात्र खाली येते आणि मानसिक शांती नाहीशी होते. चिंता हीच चिंतेचे कारण बनते. मी सध्याच्या साथीतून वाचू शकेन का?  माझे आर्थिक नुकसान भरून निघेल का? या अशा प्रश्नांमुळे आत्मविश्वास ढळू लागतो आणि  कधीकधी असहायतेची जाणीव निर्माण होते. या लेखात आपण चिंता किंवा भीतीची भावना याची कारणमीमांसा करून, त्याचे परीक्षण उत्क्रांतीवाद आणि उपनिषद यांच्या दृष्टिकोनातून करूया आणि या समस्येवर कोणते समाधान मिळते हे पाहण्यासाठी, उपनिषदातील परिच्छेदांचे विश्लेषण करूया.

उत्क्रांतीवादी जीवशास्त्रातील (Evolutionary Biology) भीतीचे विश्लेषण

उत्क्रांतीवादी जीवशास्त्राच्या दृष्टिकोनातून, शिकारी-जमातीतील मानवांना वन्य प्राणी किंवा इतर शिकारी यांच्या हल्ल्यापासून वाचण्यासाठी भीती वाटायची. भीतीमुळे माणूस सतत सावध आणि सतर्क राहतो, जेणेकरून कोणत्याही धोक्यांपासून स्वतःचे रक्षण करणे त्याला शक्य होते. जर जास्त आराम केला किंवा खूप आनंद झाला तर यामुळे माणूस निष्काळजीला बळी पडून  मृत्यूस कारणीभूत ठरू शकायचा. आजच्या काळात जगात खूपच शांततेची परिस्थिती आहे. आता लोकं वन्य पशू आपल्यावर हल्ला करतील याची चिंता न करता शांत झोपतात. जर climate change मुळे काही महापूर आले किंवा साथीच्या आजाराने धुमाकूळ घातला, तर अशाप्रकारची नैसर्गिक आपत्ती किंवा कुठली युद्ध परिस्थिती सोडली तर आपले नेहमीचे आयुष्य नीटनेटके चालू असते. आपल्यातील बहुतेकजण अत्यंत सुसंस्कृत समाजात राहतात, तरीही भीतीची भावना आपल्याबरोबर कायम राहिली आहे. लोक किरकोळ गोष्टींपासून घाबरतात, जसे की त्यांची जीवनशैली, आरोग्य, संपत्ती किंवा तत्सम काही बदल झाले तर त्यांना चिंता वाटते. परंतु त्यांचे अस्तित्व नेहमी धोक्यात येत नाही. असे असून देखील भीती एखाद्याच्या मानसिक स्थितीला अस्वस्थ करून, त्यांना अस्थिर करते. लोक दररोज आपला जीव गमावण्याच्या भीतीने जगत नाहीत, तरीही त्यांच्या चिंता इतक्या खोलवर गेल्या आहेत की त्या लोकांना निष्क्रियतेच्या मार्गावर नेतात. कोणीही आता असे म्हणत नाही, की काय मजा आहे – कोणी पशु किंवा प्राणी इथे माझ्या वाटेला जाणार नाही. परंतु लोकं आपल्या बॉसला एखादा वन्य प्राणी समजून तितकेच घाबरून जातात. 

तैत्तिरिय आणि बृहदारण्यक उपनिषदातील विश्लेषण

उपनिषदांच्या दृष्टिकोनातून बघितले तर, भीती आणि असुरक्षितता स्वतःवर विश्वास नसल्यामुळे उद्भवली आहे. आत्म्यास आणि आत्मशक्तीस न समजल्यामुळे आपण स्वतःवरचा विश्वास गमावून बसतो. आपण स्वतःला विश्वातील लहान कण किंवा अणू किंवा कस्पटासारखे समजतो, ज्याचा काही प्रभाव नाही, ज्याचा कोणाशी किंवा कशाशी संबंध नाही, जो विश्वाचा भाग नाही, जो जगाच्या निर्मितीमध्ये किंवा जगाच्या देखभालीमध्ये भाग घेत नाही, असे आपल्याला वाटते.  तेव्हा अशी व्यक्ती आपल्या अस्तित्वास, आपल्या जीवनास किंवा आपल्या कर्मास जास्त महत्त्व देत नाही. आपण विस्तीर्ण जगाशी कसे बांधलेलो आहोत, हे आपल्या लक्षात येत नाही.  आपल्या कार्यामुळे जगाचे कार्य कसे नियमित चालू राहते आणि जगाच्या प्रभावी कारभारासाठी प्रत्येकाने आपली भूमिका कशी चांगल्या  प्रकारे पार पाडली पाहिजे, याविषयी आपल्याला जाणीव नसते. मग ते  जग म्हणजे आपले कुटुंब असो किंवा आपले कामाचे ठिकाण असो, आपली शाळा किंवा आपला मित्रपरिवार असो, आपण स्वतःला आपल्याच जगाचा हिस्सा मानत नाही. अशा वेळेला एखादा माणूस स्वतःला इतरांपासून दूर, वेगळा ठेवतो. तेव्हा त्याला असा ठाम विश्वास वाटतो की ‘कुणाला आपली काळजी नाही, आपले विचार आणि भावना कुणाला कळत नाहीत आणि या जगात आपल्याला काही किंमत नाही’.

आपण या सृष्टीच्या अस्तित्वापासून वेगळे आहोत या भावनेतून भीती व असुरक्षितता उत्पन्न होते, असे तैत्तिरिय उपनिषदात सांगितले आहे.[1] जर आपण स्वत:ला पूर्णपणे  वेगळे किंवा अद्वितीय मानले, तर  आपण आपल्या अस्तित्वाची व्याख्या, आपल्या इच्छेनुसार आणि आवडी-निवडीनुसार ठरवतो. मग आपण स्वतःला, आपल्या आशाआकांक्षांना, आपल्या वेगळेपणाला इतरांपासून कसे जपावे, याविषयी विचार करण्यास प्रारंभ करतो.  या जगाच्या निर्मितीचा काही उद्देश आहे, यावर आपला विश्वास बसत नाही. हे जग ब्रह्मदेवाची निर्मिती आहे आणि ब्रह्मतत्त्व सर्वत्र अस्तित्वात आहे. स्वत: मध्ये आणि इतरांमध्ये आत्मन म्हणून ते अस्तित्वात आहे, असे जेव्हा आपण मानतो, तेव्हा आपण आपल्या जीवनाचा उद्देश, तसेच या जगाच्या हेतूवर अधिक विश्वास ठेवतो. असे तैत्तिरीय उपनिषदांचे म्हणणे आहे. 

जेव्हा आपण विशिष्टतेच्या भावनेचे समर्थन करतो तेव्हा आपण स्वतःवर, आपल्या इच्छांवर आणि त्या पूर्ण करण्याच्या उद्देशावर आपले लक्ष केंद्रित करतो. इच्छापूर्ती सिद्धांत हा जन्म आणि मृत्यु या पुनर्जन्माच्या चक्राचे कारण आहे. या चक्रात अडकणे हेच एक भीतीदायक चक्र आहे. असा विचार करताना आपण  हे  विसरतो  की आपण ब्रह्माचे एक रूप आहोत, त्याचा एक अंश आहोत.  काही मोठ्या चांगल्या हेतूसाठी आपला जन्म झालेला आहे आणि त्याची पूर्तता करणे हे आपले कर्तव्य आहे. मी एक व्यक्ती म्हणून इतरांपेक्षा वेगळा आहे असा विचार करण्यापेक्षा, मी एक आत्मा असून ब्रह्मतत्त्वाचा एक भाग आहे आणि या ब्रह्मतत्त्वाचा वास्तव प्रत्येकामध्ये आहे – असा विचार करणे श्रेयस्कर ठरेल. आत्म्याचे सर्वांमधील अस्तित्व ही आपल्या सर्वांमधील समानता आहे.

ही समानता आपल्याला इतर कोणत्याही व्यक्तीसारखे बनवते असे नाही. आपली कर्तव्ये, आपले ध्येय, आपली पूर्वकर्मे आणि आपल्या मार्गांनी आपले व्यक्तिमत्त्व बनते. त्यायोगे आपले वेगळेपण दिसून येते. लोकांमध्ये मतभेद आहेत हे नाकारता येत नाही, तथापि आपण सर्वांशी जोडलेले आहोत हे सत्य आहे. उपनिषदांच्या मते आपल्या सर्वांमध्ये निवास करणारे आत्मतत्त्व (individual Self) हे ब्रह्मतत्त्वाचा (universal Self) एक अंश आहे. त्या दृष्टीने आपण समान आहोत.

बृहदारण्यक उपनिषदात एक रूपक कथा आहे.[2] सुरुवातीच्या काळात आत्म्याला एकटेपणाची खूप भीती वाटायची. जेव्हा आत्म्याला समजले की तोच एक सर्वत्र आहे आणि दुसरे कोणी नाही, तेव्हा त्याची भीती नष्ट झाली. नंतर मात्र त्याला एकटे राहून कंटाळा आला, म्हणून त्याने स्वतःचेच दोन भाग केले आणि त्याचे रूपांतर पुरुष आणि स्त्रियांमध्ये झाले. अशा प्रकारे सर्व पुरुष आणि स्त्रिया आत्म्यामध्येच समाविष्ट असतात.

गीतेतील कथा

भगवद्गीतेला गीतोपनिषद म्हणूनही ओळखले जाते. गीतेचे कथानक म्हणजे भगवान श्रीकृष्णांनी राजपुत्र अर्जुनाला दिलेला सल्ला. रणांगणावर असलेल्या लाखो सैनिकांमधील सर्वात धुरंधर धनुर्धारी, सेनापती अर्जुन त्या क्षणी खचून जाऊन गोंधळात पडला आहे आणि आपल्या शत्रूंना ठार मारण्याचे आपले कर्तव्य बजावावे की नाही या संभ्रमात आहे. जीवहानीच्या कृत्यासाठी पाप करावे का शत्रूंकडून अन्याय झालेल्या भावनेने जगावे, लढण्याचे कर्तव्य सोडून आपला राज्यावरचा हक्क सोडावा की आपल्या नातेवाईकांचा जीव वाचवावा, हा संभ्रम ही एक गंभीर समस्या आहे. अर्जुनाच्या चिंतेला श्रीकृष्णांनी दिलेला प्रतिसाद म्हणजे कर्मयोगाची  रहस्ये समजावून सांगणे. जर अर्जुनाने फक्त आपल्यावर सोपवलेली कर्तव्ये व्यवस्थित पार पाडली, तर एक अत्यंत कठीण कार्य पूर्ण केल्यामुळे इतिहासात त्याला सन्मानाची जागा मिळेल आणि सर्वत्र त्याचा गौरव होईल. शिवाय जग अन्यायातून मुक्त होईल आणि जगाचे पुनरुत्थान होईल.  गीतेच्या १८ व्या अध्यायात, [3] भगवान श्रीकृष्णाने अर्जुनाला समजावून सांगितले की त्यांनी या युद्धाची पूर्वसूचना आणि न्याय मिळवून देण्यासाठी आधीच व्यवस्था केली आहे. त्याने अर्जुनाला या युद्धाचा सेनापती म्हणून निवडले आहे आणि अर्जुन हा ईश्वराची इच्छा पूर्ण करण्याचे एक साधन, एक निमित्त आहे. जेव्हा अर्जुनाला आपल्या जीवनाचा हेतू समजतो आणि आपली कर्तव्ये पार पाडण्याची गरज जगाला कशी आहे हे समजते, तेव्हा तो चिंतामुक्त होतो आणि कठीण कार्य करण्यास धजावतो.

वेदांताचे संस्थापक आदि शंकराचाऱ्यांची कथा

वेदांताचे संस्थापक आदि शंकराचार्य यांना मायावादाच्या सिद्धांताचे जनक समजले जाते. त्यांची एक कथा अशी आहे. वेदांतातील मायावादाचा सिद्धांत म्हणतो की संपूर्ण जग हा एक भ्रम आहे आणि फक्त आत्माच वास्तविक सत्य आहे. तर एकदा आदि शंकरांना कोणी विचारलं की, एखादा वन्य बैल तुमच्या अंगावर आला तर तुमची प्रतिक्रिया काय असेल? आदि शंकर म्हणाले, मी दुसऱ्या दिशेने धाव घेईन आणि माझा जीव वाचवेन. तेव्हा प्रश्न विचारणारा म्हणाला, पण संपूर्ण जग जर माया आहे, तर तुम्ही बैलाला का घाबरत आहात? आदि शंकरांनी उत्तर दिले की बैल म्हणजे माया आहे आणि त्याचप्रमाणे माझा जीव वाचवण्याचा प्रयत्नसुद्धा माया आहे. जोपर्यंत मी या शरीरात आहे, तोपर्यंत मला मायापासून स्वतःची काळजी घेणे आवश्यक आहे.

छांदोग्य उपनिषदातील कथा

पुढील कथा छांदोग्य उपनिषदातील आहे.[4] डोळ्यावर पट्टी बांधलेल्या माणसाची ही रूपक कथा आहे. दरोडेखोरांनी या व्यक्तीला लुटले, त्याचे डोळे हात बांधले आणि गंधार शहराबाहेर एका जंगलात त्याला सोडले. गंधार शहरात आपल्या घरी, कुटुंबाकडे कसे परत जायचे याची त्याला काळजी पडली. तो असहाय्य अवस्थेत एका जंगलात अडकलेला आहे. या क्षणी, एक ज्ञानी आध्यात्मिक गुरू त्याला सूचना देऊन मदत करतो. त्या मार्गदर्शनानुसार सूचनांचे पालन करून तो माणूस असहाय्य आणि आंधळा असूनही सुखरूप आपल्या घरी पोहोचतो. तो आणि त्याचे कुटुंबीय आनंदी होतात. त्या माणसाला हे समजले होते की जरी दरोडेखोरांनी त्याला लुटले असेल, त्याला वाईट वागणूक दिली असेल, तरी तो दिशा दर्शविणारा आवाज म्हणजे एखाद्या ज्ञानी माणसाचा आवाज आहे, ज्याला तो आपला गुरु मानतो. तो त्यांच्या सल्ल्यावर विश्वास ठेवतो आणि आपल्या घरी परत जातो. कधीकधी आपला विश्वास एखाद्या आदरणीय व्यक्तीवर असतो, जसे की गुरु किंवा पालक असतील. कधीकधी आपण स्वतःवर विश्वास ठेवतो की आपण अधिक प्रयत्न केला, तर आपण काही चांगले करू शकतो. नकारात्मकतेचे अडथळे ओलांडून सकारात्मक परिणामावर विश्वास ठेवून, नवीन दालने उघडू शकतात. या कथेत पट्टी बांधणे म्हणजे आपल्या चुकीच्या समजुती, अज्ञान आणि आकांक्षा यांचे रूपक आहे, तर घरी पोहोचणे म्हणजे आत्म-प्राप्तीपर्यंत पोहोचण्याचे लक्षण आहे. आत्म-प्राप्तीकडे जाण्याचा हा प्रवास आनंदात परिपूर्ण होतो.[5]

ग्रीक तत्वज्ञ प्लेटोच्या वाङ्मयातील कथा

अशीच एक कथा ग्रीक तत्वज्ञ प्लेटोच्या वाङ्मयातील प्रजासत्ताक (Republic) या ग्रंथात आढळते, जी गुहेचे रूपक म्हणून ओळखली जाते.[6] एका गुहेत साखळदंडांनी बांधलेले लोकं रहात असतात, जे अशा स्थितीत देखील त्यांच्या अडथळ्यांना पार करतात. प्रथम त्यांना शेजारच्या खोलीतून येणाऱ्या अग्नीच्या प्रकाशामुळे निर्माण झालेल्या सावल्या दिसतात. तेव्हा ते मान वळवून बघतात, तर त्यांना अग्नी दिसतो. अग्नीच्या दिशेने जाताना त्यांना गुहेच्या बाहेरून येणारा प्रकाश दिसतो. त्या प्रकाशाच्या बळावरुन जेव्हा ते गुहेतून बाहेर पडण्याचा प्रयत्न करतात, तेव्हा त्यांना आकाशात तळपणारा सूर्य दिसतो. त्याक्षणी त्यांना तेजाचा अनुभव येतो, कारण सूर्याशिवाय जास्त तेजःपुंज काही असूच शकत नाही.

गुहेत असताना आणि साखळदंडात जखडलेले असताना त्यांचे विचार मुख्यत: समोर दिसणाऱ्या सावल्यांशी निगडीत असतात. परंतु जेंव्हा ते कुतूहलाने सावल्या कोठून येत आहेत हे शोधण्याचा प्रयत्न करतात, तेव्हा त्यांना शेजारीच अजून एक खोली आणि खोलीत तप्त असलेला अग्नी दिसतो. ते स्वत: ला आव्हान देतात तेव्हा त्यांना कळते की गुहेला एक प्रवेशद्वार आहे आणि तिथे प्रकाश आहे, जो त्या गुहेतल्या अग्नीपेक्षा अधिक शक्तिशाली आहे. ते मोठ्या प्रयत्नाने गुहेतून बाहेर पडतात आणि त्यांना प्रथमच सूर्यप्रकाशाचे दर्शन होते. नंतर त्यांनी आकाशात वर पाहिल्यावर त्यांना आकाशातील तेजस्वी सूर्याचे दर्शन होते. त्या क्षणी त्यांचे शिक्षण आणि ज्ञान पूर्ण होते. सूर्यापेक्षा तेजःपुंज  काहीही नाही. परंतु त्यांना गडद गुहेत साखळदंडात बसून असलेल्या अवस्थेत सूर्याच्या अस्तित्वाविषयी माहिती नसते. या साखळ्या रूपकात्मक आहेत. त्याचप्रकारे आपल्या अडचणी व चिंता अशा आहेत की त्या आपल्याला ज्ञानी होण्यापासून वंचित करतात. आपण स्वत: ला वेगवेगळ्या संधी शोधण्यासाठी उद्युक्त करतो, तेव्हा आपण जीवनात नवीन उपक्रमांचा श्रीगणेशा करतो. निराशेने आपण ग्रासलेले असतो, तेव्हा आपणही गुहेतल्या लोकांसारखे हताश झालेले असतो, ज्यांना पुढच्या खोलीत कसे जायचे किंवा जीवनातले पुढचे पाऊल कसे उचलायचे हे माहीत नसते.

निष्कर्ष

आत्म्यावर आणि त्यायोगे स्वतःवर विश्वास ठेवण्याचा मार्ग आपली मनोवृत्ती बदलण्यास आणि जगाकडे काही वेगळ्या दृष्टीने पाहण्यास मदत करतो.  या जगाची काही योजना आहे आणि आपण सर्व ब्रह्मतत्त्वाचे पालनकर्ते आहोत असा जेव्हा आपला विश्वास असेल, तेव्हा आपण स्वतःची काळजी घेण्यास आणि कर्तव्यावर लक्ष केंद्रित करण्यास सक्षम बनतो. त्यामुळे सर्वांची उन्नती होते, इतरांशी संबंध सुधारतात आणि इतरांबद्दल सहानुभूती वाटते. यामुळे आत्मविश्वास वाढतो आणि चिंता कमी होते. ताणतणाव आणि काळज्या हा जीवनातील अविभाज्य भाग आहे हे स्वीकारून त्यांच्याशी चार हात करण्याची आपली क्षमता  वाढते. त्यामुळे मानसिक आणि शारिरीक सामर्थ्य कायम राखल्याने आपण मानसिक आजारांना बळी पडत नाही. एकदा नकारात्मक, चिंताग्रस्त विचारांवर विजय मिळविल्यानंतर चांगले सकारात्मक विचार निर्माण होऊ शकतात. सकारात्मक आणि संतुलित विचारांनी, निष्क्रियता किंवा अतिउत्साह या दोन्हींमधील फरक समजून योग्य निर्णय घेण्यास मदत होते. त्यामुळे उत्पादकता वाढते, चांगल्या दर्जाची जीवनशैली प्राप्त होते आणि जीवनाचा आस्वाद घेऊन ज्ञानप्राप्तीकडे सुखाची वाटचाल सुरु होते.

संदर्भ:

  1. A Constructive Survey of the Upanishadic Philosophy, R. D. Ranade, 2002, Bharatiya Vidya Bhavan https://archive.org/details/A.Constructive.Survey.of.Upanishadic.Philosophy.by.R.D.Ranade.1926.djvu/page/n1/mode/2up
  2. Chhandogya Upanishad https://en.wikipedia.org/wiki/Chandogya_Upanishad
  3. Plato’s Republic, http://classics.mit.edu/Plato/republic.8.vii.html
  4. [1] Brihadaranyaka Upanishad I.4.2, First Adhyaya, Fourth Brahmana, Points 2 and 3 https://www.hinduwebsite.com/sacredscripts/hinduism/upanishads/brihad.asp#adh1
  5. Taittiriya Upanishad, Section 7 ‘The Blissful Nature of Brahman’ https://www.hinduwebsite.com/taittiriya-upanishad.asp

Footnotes:

[1] Taittiriya Upanishad, Section 7, https://www.hinduwebsite.com/taittiriya-upanishad.asp

[2] Brihadaranyaka Upanishad I.4.2, First Adhyaya, Fourth Brahmana, Points 2 and 3

[3] Bhagavad-Gita, Adhyaya 18, Shlok 67

[4] Chandogya Upanishad, 6.14, Man’s Journey to Self-Knowledge

[5] A Constructive Survey of Upanishadic Philosophy, by R. D. Ranade, 2002, Bharatiya Vidya Bhavan, pages 331-332

[6] Plato’s Republic, book VII

आनंदाची मोजपट्टी 

लेखिका: अश्विनी मोकाशी ©

प्रत्येक वर्षी 20 मार्च रोजी ‘आंतरराष्ट्रीय आनंद दिन’ साजरा केला जातो. कोरोनाव्हायरस, कर्फ्यू आणि सामाजिक अंतर, घरातून नोकरी करणे किंवा घरून शाळा शिकणे, अशा सद्य परिस्थितीत आनंदी राहणे फारच अनाकलनीय आणि अशक्य कोटीतील गोष्ट वाटत आहे. परंतु कदाचित ही समस्या आपल्याला काही प्रमाणात सोडवता येईल. आपल्याला भगवद्गीतेतील आणि स्टोइझीझममध्ये सांगितलेली आनंदाची संकल्पना माहित असेल, तर आपल्याला या परिस्थितीतदेखील स्वतःला संतुलित, समतोल आणि त्यानुसार आनंदी कसे ठेवता येईल, याचे समाधान मिळेल. या समस्येचे समाधान आणि उत्तर आपण आनंद कसा मोजतो, त्यासाठी कोणता कस लावतो आणि कुठली मोजपट्टी वापरतो, यामध्ये सामावलेले आहे.

आनंद कसा मोजावा

आपण वारंवार हा शब्दप्रयोग वापरतो की आपल्याला आज कसे वाटत आहे, आपण आज खूष आहोत की नाखूष आहोत.  भागवद्गीतेत सांगितलेल्या किंवा स्टोईक तत्त्वज्ञांनी ठरवलेल्या अटी जर आपण विचारात घेतल्या आणि त्यांनी मांडलेले आनंदाचे निकष आपण मानले तर, आपल्याला त्याची मोजपट्टी (scale) खालीलप्रमाणे दिसेल.  या मोजमापात १ म्हणजे कमीतकमी आनंदी आणि ५ म्हणजे सर्वात आनंदी, असे समजावे:

1. प्रचंड नाखूष
2. काहीसे नाखूष
3. संतुलित
4. काहीसे आनंदी
5. प्रचंड आनंदी 

‘प्रचंड नाखूष’ असण्याची पहिली अवस्था म्हणजे दुःखाने ग्रस्त असणे. उदाहरणार्थ, एखाद्या प्रिय व्यक्तीला गमावणे किंवा दिवाळखोरी येणे, अशा मोठ्याप्रमाणात झालेल्या नुकसानाचा सामना करावा लागल्याने भावनिक ओझे सहन न होणे, आणि परिणामी कार्य करण्यास सक्षम नसणे आणि निष्क्रिय होणे. 

‘काहीसे नाखूष’ होण्याची दुसरी अवस्था म्हणजे चिडचिडेपणा, रागावणे, एखाद्याशी भांडणतंटा झाल्याने किंवा एखादी गोष्ट बिघडल्याने आनंदी न होण्याची स्थिती होय. काही उदाहरणे अशी असतील की आपला फोन किंवा काही सॉफ्टवेअर खराब झाले आहे, किंवा कामावर खराब अभिप्राय मिळत आहे किंवा कुणीतरी सतत टीका करत आहे.

‘संतुलित’ होण्याची तिसरी अवस्था म्हणजे आपल्या कामावर लक्ष केंद्रित करून आपली रोजची कामे करत राहणे आणि आपल्या  कामात कुठलाही अडथळा न आणता, आपले कर्तव्य पार पाडण्याची स्थिती.

‘काहीसे आनंदी’ होण्याची चौथी अवस्था म्हणजे एखाद्या घटनेबद्दल उत्सुक असणे, एखाद्याला पाहण्याची उत्सुकतेने वाट पाहणे, एखाद्या फायद्याच्या बातमीची अपेक्षा करणे, आणि चांगल्या मनःस्थितीत असण्याची स्थिती.

‘प्रचंड आनंदी’ असण्याची पाचवी अवस्था क्वचित अनुभवास येते. उदाहरणार्थ आपल्या बाळाचा जन्म, प्रथम मिळालेली नोकरी, प्रेमात पडणे आणि प्रेमाला प्रतिसाद मिळणे,  बेरोजगार असताना मोठी लॉटरी लागणे. अशी आनंदाची स्थिती आयुष्यात काही वेळेलाच अनुभवास येते. 

आपली आनंदाची व्याख्या

जेव्हा आपण म्हणतो की आज आपण इतके आनंदी नाही, तेव्हा आपण मुळात स्वतःला असे म्हणत असतो की आनंदी असणे म्हणजे काय, याची माझ्याकडे एक व्याख्या आहे आणि ती व्याख्या माझ्या सद्य परिस्थितीत किंवा माझ्या सध्याच्या मनाच्या स्थितीनुसार जुळत नाही. म्हणून, मी आनंदी नाही. हा निष्कर्ष एखाद्याला अजून जास्त दु: खी करतो. तर, आनंदी असण्याची आपली व्याख्या काय आहे, आपण वरील अनुक्रमानुसार कुठल्या स्थानावर असायला हवे – म्हणजे तिसऱ्या, चौथ्या की पाचव्या स्थानावर असावे, याचा विचार करतो.  आपली सध्याची मानसिक स्थिती आणि आपल्या आनंदाची व्याख्या का जुळत नाही, याची अनेक कारणे असू शकतात. कदाचित आपण चांगल्या बातमीची अपेक्षा करत असू, पण ती लवकर मिळत नाहीये. कदाचित आपली अपेक्षा असेल की ही वाईट परिस्थिती लवकर निघून जाईल, पण तसे होत नाहीये. कदाचित आपली चिडचिड होत असेल आणि ती चिडचिड आपोआप नाहीशी होत नाहीये. तर्कशुद्ध पद्धतीने बघितल्यास आपल्याला उत्तर मिळेल की, आपली मानसिक स्थिती आणि आपली सद्य परिस्थिती एकमेकांस संलग्न करणे किंवा आपली आनंदाची व्याख्या बदलणे. उदाहरणार्थ, आपल्याला कोणत्या पातळीवरील आनंद पाहिजे, याची व्याख्या आपण बदलू शकतो किंवा आपली सध्याची मानसिक स्थिती ठीक आहे, असे समजू शकतो. गीतेत सांगितलेली आनंदाची स्थिती ही मनाची स्थिर स्थिती म्हणून ओळखली जाते. अशा स्थितीत सुखदुःख किंवा नफा-तोटा दोन्ही समान असते. अशा व्यक्तीला दुःख पचवायची किंवा सुखात वाहून न जाण्याची गुरुकिल्ली सापडलेली असते. त्यांची आनंदाची स्थिती आणि अनुभूती, प्रासंगिक बदल सोडल्यास, चिरकाल टिकणारी असते. 

आता गीता आणि स्टोइक तत्त्वज्ञ यांची दोघांची व्याख्या एकच आहे. सुखी माणूस हा संतुलित मनःस्थितीत, आपल्या मोजपट्टीप्रमाणे # ३ च्या स्थानावर असतो. जर आपण वेळोवेळी  # १ किंवा # ५ वर असाल तर आपण स्थिर नाही. त्याची करणे वेगळी असू शकतील, उदाहरणार्थ काही तोट्यामुळे किंवा कुणाला गमावल्यामुळे आपण दु: खी आहोत किंवा काही लॉटरी जिंकल्याबद्दल आपण आनंदाच्या शिखरावर आहोत. या घटना आपल्या आयुष्यात क्वचित घडतात. कधीकधी त्या अगदी कमी कालावधीत देखील घडू शकतात, परंतु जर शंभर वर्षांचे आयुष्य मोजले आणि एखाद्याच्या जीवनातील मोठे नुकसान किंवा त्याचे मोठे फायदे पाहिले, तर सांख्यिक दृष्टिकोनातून या अशा मोठ्या घटना दररोज, दरमहा किंवा प्रत्येक वर्षीपण होत नाहीत. उदाहरण द्यायचे झाले तर, आपल्या आयुष्यात फक्त दोनदा आपले आईवडील आपण गमावतो किंवा एखाद्याला दोन मुलं आहेत असे मानले, तर मुलांच्या जन्माचा होणार आनंदपण दोन वेळेलाच होतो. म्हणूनच प्रचंड आनंद किंवा प्रचंड दुःख झाले, तर ते शंभर वर्षाच्या कालावधीत केवळ दोनदोन वेळाच होईल. शिवाय मृत्यू अटळ आहे, या न्यायाने ते दुःख सहन करण्याची ताकद मिळते. त्याप्रमाणेच लक्ष्मी चंचल असते, म्हणून पैसे येणे किंवा जाणे हे अपरिहार्य आहे, म्हणून आपण आश्चर्यचकित होत नाही.

सद्यस्थितीत सामाजिक अंतर राखून, घरी राहून काम करून, जर आपण आपले दैनंदिन जीवन चालू ठेवण्याचे धैर्य वाढवू शकलो, आणि वाईट बातमी अपरिहार्य समजून सुरक्षित राहिल्याबद्दल कृतज्ञता बाळगू शकलो, तर हे संतुलित राहण्याचे लक्षण आहे आणि त्यात आनंद आहे. हा विचार आपल्या आयुष्यात समाधानी राहण्यास मदत करेल आणि परिस्थितीवर मात करायला मदत करेल. 

काळजी घ्या आणि संतुलित रहा!

Photo by Marina on Pexels.com

Measuring Happiness

By Ashwini Mokashi ©

Today is the International Day of Happiness, celebrated each year on March 20th. In the current circumstances of the fear of coronavirus, curfews and social distancing, working or schooling from home – being happy seems like a far-stretch. But perhaps it will help, if we know the idea of Happiness, as seen in the Gita and the Stoicism, how we can still try to keep ourselves balanced, equanimous and therefore happy in these circumstances. The answer lies in how we measure happiness.

So how do we measure happiness? We frequently talk about how we are feeling, whether we are feeling good or not so good, happy or unhappy. So, if we were to chart a criteria of Happiness, that will meet the conditions set by the Bhagavad-Gita or the Stoics, they would look like this, with 1 being least happy and 5 being most happy:

  1. Seriously Unhappy
  2. Somewhat Unhappy
  3. Balanced
  4. Somewhat Happy
  5. Super Happy

The first state of being ‘seriously unhappy’ would refer to being grief-stricken, suffering a major loss like losing a loved one or losing one’s financial support, resulting into not being able to function and be close to inaction as a result of too much emotional burden.

The second state of being ‘somewhat unhappy’ would refer to the state of being irritated, annoyed, not being happy with someone or something. Some examples would be like the phone is not working, or some software is malfunctioning, or getting a bad feedback at work, or feeling criticized.

The third state of being ‘balanced’ would refer to our day-to-day state of focusing on our duties, on our work without being perturbed by any distractions.

The fourth state of being ‘Somewhat Happy’ would refer to being excited about some event, looking forward to seeing someone, expecting a news of a benefit, just feeling chipper.

The fifth state of being ‘Super Happy’ would refer to the kind of joy that one feels only once in a blue moon, like the birth of a baby, getting the first job, falling in love and being reciprocated, winning a million dollar lottery while being unemployed.

Definition of being Happy

When we say we do not feel so happy today, we are basically saying to ourselves that I have a definition of what it means to be happy and that definition is not being matched by my current circumstances or by my current state of mind. Hence, I am not happy. The conclusion makes one even more unhappy.

So, what is our definition of being happy? Maybe we are expecting some good news and that is not coming soon enough. Maybe we are expecting some bad situation to go away, and that is not happening soon enough. Maybe we are irritated, and the irritation is not magically disappearing. There can be several reasons, why there is a mismatch between our current mental state and our definition of happiness.

So, the logical solution would be to bring our mental state and our situation to align themselves, or to change our definition of where we want to be now. For example, we can change our definition of what level of happiness we want, or we can look at our current mental state as fine. The Bhagavad-Gita aims at the state of happiness, which is known as a stable state of mind, equanimous to gains and losses, pleasure and pain.

Now the Gita, like the Stoics aims at # 3 for their definition of a happy person. If we are at # 1 or # 5, then we are not stable. Whether we are grief-stricken due to some loss, or whether we are excited about having won some lottery. These events happen once in a blue moon in our lives. Sometimes they can happen in a shorter period of time, but the point is if you measure life of a hundred years and you look at your major losses or major gains in one’s life, statistically they do not happen every day, every month, or every year. Like for example, we lose our parents only twice in our lives. Or we have kids on average only twice in our lives. So the major gains or losses, if we see them as the birth of one’s kids or loss of both our parents would only happen two times over a hundred year period. Not to mention, losses are inevitable, so they do not come as surprises.

In the current times of staying home or working from home due to social distancing, if we could muster our courage to keep our daily life going, be equanimous to the bad news and be grateful for being safe, it is still a sign of being balanced and being happy. That thought will help us stay content with our lives.

Keep Well and Stay Balanced!

Upanishadic Antidote to Anxiety

By Ashwini Mokashi ©

Image result for upanishad images

Introduction

Anxiety disorders are on the rise. People suffer from generalized anxiety about life and they worry to the point of inaction. At the root of inaction lies fear and insecurity, fear of the unknown, fear of death or suffering, fear of gain or loss, fear of failure. Worrying does not help the cause, instead it brings down the level of productivity for a person. The anxiety itself is a cause of concern. Would I survive the current pandemic? Will I be able to recover the financial losses, presuming I survive? Questions of this kind start the process of self-doubt and sometimes lead to learned helplessness.

Let us examine the causes for this feeling of anxiety or emotion of fear both from the evolutionary biology and Upanishadic points of view and analyze the passages in the Upanishads to see what light they throw on this problem.

Analysis of Fear from the Evolutionary Biology

From the point of view of evolutionary biology, human beings in the hunter-gatherer community needed to be afraid to survive an attack from wild animals or other fellow hunter-gatherers. It helped to be in an alert state of mind, so that they could protect themselves from any dangers. If they relaxed too much or got very happy, that could cause their demise. The world is now at a far more peaceful state, than it has ever been before. People sleep peacefully without worrying about a wild boar attack. They carry out their routine as normal, unless they are in a war zone or in a natural calamity, such as floods caused by climate change or the current pandemic caused by a new virus. Most of us currently live in a very civilized society, yet the instinct of fear has stayed with us. People are afraid of minor things, such as their lifestyle, status, health, wealth, or such, but their survival is not always at stake. It most certainly affects one’s mental state and makes us unstable. People are not living in fear of losing their life daily, and yet their anxieties are so deep that they can paralyze people to inaction. One does not say to oneself anymore, oh what a relief – there is no wild animal charging towards me, it is just my boss coming towards me. One imagines the boss as the same kind of danger as the wild animal, and one panics.

Analysis from the Taittiriya and Brihadaranyaka Upanishad

From the Upanishadic point of view, fear and insecurity are caused by lack of trust in oneself, which in turn is caused by not understanding oneself or one’s Self (Atman). When one thinks of oneself as a small particle (like an atom or anu in Sanskrit) in the universe, which has no influence, which is not linked to anyone or anything, which is not a part of the universe, which does not participate in the global creation or continuation, then one does not give much importance to one’s existence, or one’s purpose of life, or one’s Karma. If one does not understand how one is linked with the wider world and happens to be also ignorant about how the world functions due to these connections and how each one of us needs to play one’s part right for the effective functioning of the unit one is in, whether it is one’s family, one’s workplace, school or social network, one ends up isolating oneself. One thinks of oneself as inconsequential, leading to a belief that ‘we do not matter, our thoughts and feelings do not matter, and no one cares for us’.

According to the Taittiriya Upanishad[1], fear and insecurity are born out of this feeling that we are distinct from the rest of the creation. If we think of ourselves as completely unique and we define our existence by our desires and likes and dislikes, then we start thinking of how to protect ourselves, our differences from the others. We do not trust in the creation of this world with a purpose. When we believe that this world is a creation of Brahman and that Brahman exists everywhere, in myself and in others as Atman, then we tend to trust more and believe in the purpose of one’s life as well as the purpose of this world.

When we nurture the feeling of uniqueness, we focus on ourselves, our desires and how to fulfil them. The desire-fulfilment theory leads to cycles of births and rebirths, which itself becomes a fearful proposition. We do not see ourselves as the agents of Brahman who are fulfilling a purpose for the greater good, but as agents who are uniquely designed to do whatever we want to do. Then we see ourselves not as Atman, that resides in everyone, but as me as an individual, who is different from the others.

The similarity among all Selves does not necessarily make us the same as any other person. We carry our individualities with our karma, our destinies, our goals and our paths. There is no denying about differences among human beings, nonetheless what binds us together is the fact that we all have a Self that relates to the Universal Self. In that respect, we are similar.

Brihadaranyaka Upanishad[2] gives us a story of how in the beginning, Self was one and when the Self realized that it is one and there is no other, then it lost all the sense of fear. Later it got bored by itself, so it evolved into men and women from the same substance. Hence, all men and women partake in the Self.  

Story from the Gita

Bhagavad-Gita, which is also known as Gitopanishad is the advice given to the most brilliant archer, Prince Arjuna, who is sitting in the battlefield, being confused and facing a dilemma of whether to do his duty as a warrior to kill his enemies and incur sin for the act of killing; or whether to give up fighting, forsake his kingdom and live with a sense of injustice at the hands of his enemies, who are also his relatives. This is a serious issue and thankfully he is accompanied by Lord Krishna, who enlightens him. The Gita’s response to the anxiety of Arjuna was to explain to him the secrets of Karma-yoga. If he just continued to do his duties that are assigned to him and carry them out diligently, he would be considered a hero for having fulfilled a very difficult task and earn his seat of honor in history, and the world would be better off for his actions in carrying out a war against injustice. In the 18th chapter of the Gita, Lord Krishna explains to Arjuna that he is the Godhead and he has already arranged for this war to take place and for the justice to prevail.[3] He has chosen Arjuna to be the hero of this war, and Arjuna is just a means to carry out God’s will. When Arjuna sees the purpose of his role and sees how the world is going to require him to carry out his duties, he sheds his anxieties and gets ready to do the difficult task.

Story of Adi Shankara, Founder of Vedanta

There is a story attributed to the founder of Vedanta, Adi Shankara Acharya, as a critique of his theory of Maya. The Vedanta theory of Maya says that the whole world is an illusion and Atman (Self) alone is real. So once someone asks Adi Shankara, how would you react if a wild bull comes charging at you? Adi Shankara said, I would run for my life. To which the questioner said, but the whole world is Maya, so why are you afraid of the bull, who is also Maya? Adi Shankara replied that the bull is Maya and so is my running Maya; but if I am in this body, I still need to take care of myself from Maya.

Story from the Chhandogya Upanishad

The next story comes from the Chhandogya Upanishad[4], which is a parable of the blindfolded man. The robbers have robbed this man, blindfolded him and left him outside the city of Gandhara in a forest. He has no idea how to get back to his house and his family in the city of Gandhara. He is helpless, blindfolded and in a forest. At this point, a wise man, a spiritual guru helps him by giving him instructions and when the blindfolded man follows them, he reaches his home and is happy. The man understands that even if the robbers had robbed him, ill-treated him, the voice that is guiding him is the voice of a wise person, whom he considers his guru. He places his faith in that advice and reaches his destination.

Faith helps one get over barriers, when one believes that better outcomes are possible. Sometimes we have faith in someone we respect, such as a guru or a parental figure, or sometimes we have faith in ourselves that we can do better, provided we try hard enough. The barriers of negativity can be broken with trust in positive outcomes, greater possibilities and greener pastures. Here the blindfold represents our misconceptions, ignorance and passions, while reaching home represents reaching self-realization and this journey towards self-realization results into happiness.[5]

Story from the Greek Philosopher, Plato

A similar story is found in Plato’s Republic[6] known as the allegory of the cave. It talks about chained people in the cave, who overcome their barriers, when they try to step out of the cave by the force of light that is coming from outside the cave and finally are educated and enlightened, when they see the actual sun in the sky after they are able to step out of the cave. While they are in the cave and in a state of being chained, their thoughts about the situation on the ground are mostly connected with acceptance about how things are in the cave with people in a state of being chained watching only the shadows in front of them. But as they act on their curiosity and try to find where the shadows are coming from, they discover a room next door with a fire and people, who can walk around. When they challenge themselves further, they discover that the cave has an opening and there is a light at the mouth of the cave, which is stronger than the fire in the cave.

When they step out of the cave with great difficulty, they discover the sunlight for the first time and finally when they look up, they discover the bright sun in the sky. When they succeed in doing that, their education and enlightenment is complete. There is nothing brighter than the sun in this world. But they wouldn’t have known about the existence of the sun, while sitting in a dark cave being chained. These chains are metaphorical. Likewise, our constraints and anxieties are such, that they prevent us from being enlightened. It is only when we push ourselves to look for different opportunities, then we open doors for new ventures in life. Philosophers have tried to challenge the notion of how people accept life with no future, out of frustration or not knowing how to find one’s way out. It is very similar to the people in the cave, who have physical chains and do not know how to proceed to the next room, next level of enlightenment.

Conclusion

The path of trust in one’s Self helps us change our attitude, look at the world somewhat differently. When one trusts that there is a plan for this world, and we are all agents of the Brahman, it enables one to take care of oneself and focus on one’s duties to let the world function better. When one understands that one is a Self, which is the same in every other individual, connection with others and compassion for others becomes natural. This creates more confidence and less anxiety.

Once one has overcome negative, anxious thoughts, it allows one’s brain to produce good positive thoughts and see the light at the end of the tunnel. When one can cross these barriers, it takes one to a new realm of a possibility, resulting in productivity, better quality of life and even a sense of enjoying life for what it is worth, leading one towards Happiness and Enlightenment.

References:

  1. A Constructive Survey of the Upanishadic Philosophy, R. D. Ranade, 2002, Bharatiya Vidya Bhavan https://archive.org/details/A.Constructive.Survey.of.Upanishadic.Philosophy.by.R.D.Ranade.1926.djvu/page/n1/mode/2up
  2. Chhandogya Upanishad https://en.wikipedia.org/wiki/Chandogya_Upanishad
  3. Plato’s Republic, http://classics.mit.edu/Plato/republic.8.vii.html
  4. Taittiriya Upanishad, Section 7 ‘The Blissful Nature of Brahman’ https://www.hinduwebsite.com/taittiriya-upanishad.asp
  5. Brihadaranyaka Upanishad I.4.2, First Adhyaya, Fourth Brahmana, Points 2 and 3

[1] Taittiriya Upanishad, Section 7, https://www.hinduwebsite.com/taittiriya-upanishad.asp

[2] Brihadaranyaka Upanishad I.4.2, First Adhyaya, Fourth Brahmana, Points 2 and 3 https://www.hinduwebsite.com/sacredscripts/hinduism/upanishads/brihad.asp#adh1

[3] Bhagavad-Gita, Adhyaya 18, Shlok 67

[4] Chandogya Upanishad, 6.14, Man’s Journey to Self-Knowledge

[5] A Constructive Survey of Upanishadic Philosophy, by R. D. Ranade, 2002, Bharatiya Vidya Bhavan, pages 331-332

[6] Plato’s Republic, book VII

Platonic Idealism Reflected in Stoicism

By Ashwini Mokashi, Ph.D.

In this article, I would like to discuss the idea of the wise person in Stoicism, with a focus on Seneca’s writings and the origin of the concept in Plato’s writings. The article will discuss (a) who is a Sapiens, (b) the process of becoming a Sapiens and (c) philosophical critique of this concept. At each stage, the article shows the connection to Plato and Platonic tradition. The critique of the concept also evaluates pitfalls of the concept of the wise person and the pitfalls of Stoic attachment with Platonic idealism, which suffers similar setbacks.

  • Who is a Sapiens

The concept of a wise person, also known as Sapiens in Latin or ‘ho sophos’ in Greek first entered Graeco-Roman culture when the Delphic Oracle declared Socrates to be the wisest man of all. Although Socrates tried his best to refute that statement by pointing to weaknesses and lapses in his own life, the sobriquet never left him and he came to symbolize the ideal of life in that society. His influence was so great that even a century after his death, Zeno of Citium was found recommending the ideals of Socrates as standards of life for everyone. The life of a sapiens and that of Socrates became interchangeable terms. Every citizen was urged to be like Socrates. Hence it became important to arrange the Socratic values into a system to serve as a design for training and guidance. Zeno codified these norms and other Stoics including Seneca followed suit.

  • The process of Becoming a Sapiens

Comprehending the Sapiens as an embodiment of Stoic ethics entails understanding Stoic ethical notions. Stoic scholars listed them separately, commented upon them individually and made some attempts at defining them. Some of the common features of the ethics include the concepts of kathekonta (appropriate actions), oikeiosis (what belongs to oneself), eudaimonia (happy life), arête (virtue) and the Sapiens (wise person), in whom all the ethical terms find their apotheosis. Stoic dialectics plays a key role in understanding how the wise person acquires the expertise to match different situations with suitable arguments, to resist his impulsive responses, and to give his assent to the right judgment. The Stoic theory of indifferents, divided between preferable and less preferable indifferents, sheds some light on the essential and inherent sense of detachment or apatheia in the Sapiens. The telos of a human life, living in accordance with nature, contributes to virtue and wisdom and thereby leads to happiness.

  • Philosophical Critique of this Concept

Stoic theories seem to fall in the same trap, as does Plato’s idealism including his theory of Ideas. Stoics take inspiration from Platonic philosophy. They ape his philosophical positions and are open to similar charges as Platonic philosophy. Stoic or Platonic theories are idealistic and attractive, but neither pragmatic nor detail oriented. As a result, it enables their critiques to call in question their holistic understanding without showing inconsistencies in their detailed footwork. The charges of creating a utopian concept of a wise person or supporting the elitist culture throughout their philosophies are aimed at the root of Stoic agenda of virtue.

Society upheld Plato’s dialogue ‘Apology’ as a good defense of Socrates’s viewpoint, after Socrates paid the price for his philosophical perspectives with his life. Seneca certainly gained a good following in the later literature, probably because of his unfair death at the hands of Nero or because of being one of the few Stoic writers, whose original writing had survived through the ages. Nevertheless, looking at the philosophical conception of Seneca’s Sapiens, one can derive certain similarities in the fate of this theory with that of Platonic theory of Ideas. Both the theories make an attempt to grapple with some colossal issues of human understanding, namely how to attain human perfection or how to understand reality. They come very close to having solutions. But in the attempt to have perfect solutions, both create utopian structure – Seneca by creating a perfect wise person and Plato by creating an idea of the essence of an object. Nonetheless, neither Plato nor Seneca see this charge as fatal and here is why. It is important to understand a philosophical position in its own conceptual make-up. Given the ideological background of both philosophies, it is a little wonder that they understood the world in terms of perfection. If Aristotle had flourished prior to Plato, Plato would have been able to refute his theories. What is significant for Stoics is that they offer a perfect package of an ideal human being to the world and let everyone strive for perfection, so that the world will be a better place. The only way to make it possible was to create a theory, which was faultless.

Kurt Goedel proved that no mathematical system is both complete and consistent. The same principle would apply to a philosophical theory as well. Both Platonic theory of ideas and Seneca’s Sapiens are beautifully designed ‘consistent’ theories, but whether they are complete or not, depends on how well we can interpret them and learn to apply those principles in our lives.

Wisdom Leads to Happiness

Evergreen Forum Course, February 2020 – Reading and Viewing Material:

LECTURE PLAN:

  1. Introduction to the Indian Philosophy and the Gita
  2. The Concept of Sthitaprajna
  3. Introduction to Stoic Seneca
  4. The Concept of the Sapiens
  5. Strategies for Emotional Control in both Philosophies
  6. Wisdom Vs Non-wisdom in Seneca and the Gita
  7. Comparison of Sapiens and Sthitaprajna
  8. Happiness, Sukha, Shanti, Eudaimonia

Books Recommended for Further Reading:

  1. Sapiens and Sthitaprajna by Ashwini Mokashi – Useful for all Lectures
  2. De Vita Beata by Seneca (Available on Amazon, or in the local libraries, certainly at the Firestone library at the University) – Useful for Lecture 8
  3. Seneca’s Letters – Useful for Lectures 3, 4 and 8
  4. https://hillelettersfromstoic.files.wordpress.com/2014/10/letters-from-a-stoic_lucius-annaeus-seneca.pdf, other pdfs available on the internet too.
  5. Moral Essays by Seneca (Available on Amazon, or in the local libraries, certainly at the Firestone library at the University) – Useful for Lectures 5, 6, 7
  6. Bhagavad-Gita, Translation of the 1st, 2nd and 3rd chapters – you are welcome to read all the chapters. (There are many good books available on the Gita, also many PDFs. Here is one that I think highly of. The print version is available in the bookstores. http://www.bhagavatgita.ru/files/Bhagavad-gita_As_It_Is.pdf) – Useful for Lectures 1 and 2
  7. Raj-Yoga by Swami Vivekananda (available on Amazon) – Useful for Lecture 8
  8. Theaetetus by Plato (Available on Amazon or the Firestone library)
  9. History of Indian Philosophy by R D Ranade and S K Belvalkar (Available on Amazon) – Useful for Lecture 1 and 2
  10. Seneca: A Philosopher in Politics by Mirium Griffin (Available on Amazon or the Firestone library) – Useful for Lecture 3 and 4
  11. ‘A Constructive Survey by Upanishadic Philosophy’ by R. D. Ranade (Available on Amazon) – Useful for Lectures 7 and 8
  12. https://en.wikipedia.org/wiki/Bhagavad_Gita
  13. https://en.wikipedia.org/wiki/Stoicism
  14. https://en.wikipedia.org/wiki/Seneca_the_Younger

Book-Review by Odile Belmont

Odile Belmont taught French language at the Princeton University as a Lecturer.

In ‘Sapiens and Sthitaprajna‘, Ashwini Mokashi makes an interesting comparison between Sapiens, the wise person in Seneca’s Stoic philosophy, and Sthitaprajna, the sage according to the Indian tradition.

The questions raised in the book seem as relevant today as they were such a long time ago, namely, how can one be wise and happy at the same time.

It was  surprising to find so many similarities between these two ancient philosophies on the topic of wisdom. Both Sapiens and Sthitaprajna must exercise good judgment before acting. They must be free of passions. They set an example by their behaviour.

The author also makes a brilliant analysis of the differences between them. The Stoics thought of acquiring wisdom in preparation for death, with no idea of an afterlife. While in the Gita, meditation and yoga enable one to reach moksha, or liberation, from the cycles of birth and rebirth.

The Pursuit of Happiness

No alt text provided for this image

By Dr. Ashwini Mokashi

The pursuit of wisdom, virtue, and happiness are lifelong goals, and the process of attaining these goals itself is a worthwhile experience. Such themes from ancient texts continue into contemporary conversation, while the quest for happiness is pursued anew with each new generation. Ancient wisdom has stood the test of time and it behooves us to apply these principles to modern situations.

Bhagavad-Gita’s Answer

The wise person of the Gita, Sthitaprajna, is concerned with what is right action and how to exercise right judgment. In doing so, the sage becomes a Jnana-yogi, and by performing the right actions, the Sthitaprajna also becomes a Karma-yogi.

The Sthitaprajna possesses the following characteristics:

Wise people abandon all desires and have no eager and earnest longings. They have no sense of possessiveness, sense of ‘mine’. They discard their ego (ahamkara) or a sense of pride in themselves. Their concern for the self is absorbed into a concern for the divine. They are tranquil and happy. This state is known as the state of wisdom (sthita-prajna) or the state of Brahman establishment (Brahmi-sthiti). This state is no doubt difficult to attain but once attained, it stays with the Sthitaprajna until the end.

Stoic Seneca’s Answer

The wise person of Stoic Seneca, Sapiens, embodies the ethical tenets of Stoicism, which bring them permanent happiness. Seneca describes how to be wise by incorporating the Stoic ethical concepts such as appropriate actions (kathekonta), what belongs to oneself (oikeiosis), virtue (arete), detachment (apatheia), telos (goal) of living in accordance with nature, knowledge of the laws of nature, which together lead to happiness (eudaimonia). For Seneca, happiness essentially means tranquility and peace of mind, which results from a constant practice of virtue, and intellectual exercise, which is required to perform moral actions. The choice of action may not be conventional, but it is always moral. The integrity of moral thoughts and actions results in tranquility, which leads to happiness. Seneca’s critique of emotions, such as anger and grief highlight both the utility and futility of emotions, which emphasize the need for detachment from passions in the pursuit of virtue.

Similarities

In both systems, a wise person is one who has the capacity for making correct judgments when undertaking action, and for these s/he then assumes complete responsibility. Right thinking results in right action, essential for peace of mind and happiness: right or moral actions lead to virtue. Happiness results from knowing one has done the right thing at the right time. Whatever a wise person chooses to do is for the good of mankind. In that sense, s/he is divine. Such people enjoy constant happiness.

Differences

Seneca’s treatment of various emotions is one of the most unique features of his philosophical writings. Seneca treats different emotions with the skill of a psychological therapist and shows the futility of those emotions in a very logical and sensitive way, without making it sound like a Stoic mandate of denying passions to any individual. Seneca’s great contribution is to make this concept available to everyone by giving people directions instead of merely asking them to rise to a high standard of the ethical expectations of Stoicism.

——————

This is a repost of the piece first published in the Op-Ed section of the Indian Express on August 12, 2019.

%d bloggers like this: