Glück messen

German Translation of the article ‘Measuring Happiness’

Von Ashwini Mokashi, Ph.D. ©, ehemaliger Präsident des Princeton Research Forum

Jedes Jahr wird am 20. März der Internationale Tag des Glücks gefeiert. Unter den gegenwärtigen Umständen der Angst vor Coronavirus, Ausgangssperren und sozialer Distanzierung, Arbeit oder Schule von zu Hause aus – glücklich zu sein scheint eine weite Strecke zu sein. Aber vielleicht hilft es, wenn wir die Idee des Glücks kennen, wie sie in der Gita und im Stoizismus zu sehen ist, wie wir unter diesen Umständen immer noch versuchen können, uns ausgeglichen, gleichmütig und daher glücklich zu halten. Die Antwort liegt darin, wie wir das Glück messen.

Wie messen wir das Glück? Wir sprechen häufig darüber, wie wir uns fühlen, ob wir uns gut fühlen oder nicht, so glücklich, glücklich oder unglücklich. Wenn wir also ein Glückskriterium festlegen würden, das die von der Bhagavad-Gita oder den Stoikern festgelegten Bedingungen erfüllt, würden sie so aussehen, wobei 1 am wenigsten glücklich und 5 am glücklichsten ist:

1. Ernsthaft unglücklich

2. Etwas unglücklich

3. Ausgeglichen

4. Etwas glücklich

5. Super glücklich

Der erste Zustand, in dem man „ernsthaft unglücklich“ ist, würde sich darauf beziehen, von Trauer geplagt zu sein, einen großen Verlust zu erleiden, wie den Verlust eines geliebten Menschen oder den Verlust seiner finanziellen Unterstützung, was dazu führt, dass man aufgrund von zu viel nicht funktionieren und der Untätigkeit nahe sein kann emotionale Belastung.

Der zweite Zustand, „etwas unglücklich“ zu sein, würde sich auf den Zustand beziehen, gereizt, verärgert, nicht glücklich mit jemandem oder etwas zu sein. Einige Beispiele sind, dass das Telefon nicht funktioniert oder dass eine Software fehlerhaft funktioniert oder dass bei der Arbeit ein schlechtes Feedback eingeht oder dass Sie sich kritisiert fühlen.

Der dritte Zustand, „ausgeglichen“ zu sein, würde sich auf unseren täglichen Zustand beziehen, in dem wir uns auf unsere Pflichten und unsere Arbeit konzentrieren, ohne durch Ablenkungen gestört zu werden.

Der vierte Zustand, „etwas glücklich“ zu sein, würde bedeuten, über ein Ereignis aufgeregt zu sein, sich darauf zu freuen, jemanden zu sehen, eine Nachricht von einem Nutzen zu erwarten und sich einfach nur munter zu fühlen.

Der fünfte Zustand, „Super glücklich“ zu sein, würde sich auf die Art von Freude beziehen, die man nur einmal in einem blauen Mond empfindet, wie die Geburt eines Babys, den ersten Job zu bekommen, sich zu verlieben und erwidert zu werden und eine Millionen-Dollar-Lotterie zu gewinnen während der Arbeitslosigkeit.

Definition von glücklich sein

Wenn wir sagen, dass wir uns heute nicht so glücklich fühlen, sagen wir uns im Grunde, dass ich eine Definition dessen habe, was es bedeutet, glücklich zu sein, und dass diese Definition nicht mit meinen aktuellen Umständen oder meinem aktuellen Geisteszustand übereinstimmt. Daher bin ich nicht glücklich. Die Schlussfolgerung macht einen noch unglücklicher.

Was ist unsere Definition von glücklich sein? Vielleicht erwarten wir gute Nachrichten und das kommt nicht früh genug. Vielleicht erwarten wir, dass eine schlechte Situation verschwindet, und das passiert nicht früh genug. Vielleicht sind wir irritiert und die Irritation verschwindet nicht auf magische Weise. Es kann mehrere Gründe geben, warum es ein Missverhältnis zwischen unserem gegenwärtigen mentalen Zustand und unserer Definition von Glück gibt.

Die logische Lösung wäre also, unseren mentalen Zustand und unsere Situation in Einklang zu bringen oder unsere Definition zu ändern, wo wir jetzt sein wollen. Zum Beispiel können wir unsere Definition ändern, welchen Grad an Glück wir wollen, oder wir können unseren aktuellen mentalen Zustand als gut betrachten. Die Bhagavad-Gita zielt auf den Zustand des Glücks ab, der als stabiler Geisteszustand bekannt ist und den Gewinnen und Verlusten, dem Vergnügen und dem Schmerz gleichkommt.

Jetzt zielt die Gita wie die Stoiker auf # 3 für ihre Definition eines glücklichen Menschen. Wenn wir auf # 1 oder # 5 sind, sind wir nicht stabil. Ob wir aufgrund eines Verlustes von Trauer geplagt sind oder ob wir aufgeregt sind, eine Lotterie gewonnen zu haben. Diese Ereignisse ereignen sich einmal in einem blauen Mond in unserem Leben. Manchmal können sie in kürzerer Zeit auftreten, aber der Punkt ist, wenn Sie die Lebensdauer von hundert Jahren messen und Ihre großen Verluste oder Gewinne im eigenen Leben betrachten, statistisch gesehen treten sie nicht jeden Tag, jeden Monat oder jeden auf Jahr. Wie zum Beispiel verlieren wir unsere Eltern nur zweimal in unserem Leben. Oder wir haben durchschnittlich nur zweimal in unserem Leben Kinder. Die größten Gewinne oder Verluste, wenn wir sie als Geburt der Kinder oder Verlust unserer beiden Eltern betrachten, würden also nur zweimal über einen Zeitraum von hundert Jahren eintreten. Ganz zu schweigen davon, dass Verluste unvermeidlich sind und daher keine Überraschungen darstellen.

In der heutigen Zeit, in der wir aufgrund sozialer Distanzierung zu Hause bleiben oder von zu Hause aus arbeiten, ist es immer noch ein Zeichen des Gleichgewichts, wenn wir unseren Mut aufbringen, unser tägliches Leben am Laufen zu halten, den schlechten Nachrichten gleichmütig zu sein und dankbar für die Sicherheit zu sein und glücklich sein. Dieser Gedanke wird uns helfen, mit unserem Leben zufrieden zu bleiben.

Bleib gut und bleib ausgeglichen!

Using Leisure to Improve Lives

Thank you APPA (American Philosophical Practitioners’ Association) for publishing my article entitled ‘Using Leisure to Improve Lives – Epictetus, Seneca and Indian Philosophy‘. The special double issue is based on the theme of how Philosophy can help during a global pandemic. Below is the pdf of my article.

For more information about the journal, please refer to https://appa.edu/journal/.

For more content on philosophical writings, please like, share and subscribe to this blog!

My Talk at APPA on Saturday, July 11th

Thanks to Prof. Lou Marinoff (President of APPA) and the board of Directors at the American Philosophical Practitioners Association for inviting me to deliver a lecture at their annual meeting.

My talk is held on July 11th from 2.30 pm to 3.45 pm

on the topic of ‘Wisdom Leads to Happiness‘.

Please join us for this zoom talk. To request your Zoom link, please email admin@appa.edu

My Talk at the Princeton University Hindu Life Program

*** TOMORROW ***

SAPIENS & STHITAPRAJNA
Comparative Exploration of Seneca’s Stoicism and the Bhagavad-Gita

a wisdom talk by 
Ashwini Mokashi, PhD 
SP Pune University,
Princeton Research Forum 

Wednesday, June 24 | 6pm EDT
on 
ZOOM

Click here
to join at the time of the event.
__
 What makes one a wise person? How should one act in the world to be happy? What is a life well-lived? These central questions drive both the Stoic master Seneca and the sacred Hindu text Bhagavad-gita. Although the Gita and Seneca’s writings  are centuries, continents, and cultures apart, might they share a common philosophical core?

Philosophy  scholar and researcher, Dr. Ashwini Mokashi draws on her book on this subject to offer a thoughtful comparison between these two streams of philosophy, focusing in on Stocism’s ideal of the sapien and the Gita’s archetype of the sthitaprajna. 
All are welcome.

बॉलिवूडमधील दुर्घटनेनंतर

लेखिका – अश्विनी मोकाशी, Ph.D ©

बॉलिवूडचा तरुण आणि प्रतिभावान कलाकार सुशांत सिंग राजपूत याच्या आत्महत्येची बातमी अतिशय दुःखद आहे. चित्रपट किंवा संगीत क्षेत्रातील कलाकार आणि संगीतकार, उच्च शिक्षण संस्थांमधील काही उच्च शिक्षित लोक, किंवा इतर प्रतिभावंत व्यक्ती आत्महत्या करण्याच्या कृतीला बळी पडले आहेत. प्रतिभावंत आणि यशस्वी लोक आपल्या यशाचा अभिमान बाळगतील आणि इतरांपेक्षा त्यांचे आयुष्य अधिक आनंदित व्यतीत करतील, असे आपल्याला वाटते. परंतु, यशस्वी झालेल्यांना, आपले यश अनेक स्तरांवर जगात टिकवून ठेवणे सोपे जात नाही. यशस्वी आणि आदरणीय व्यक्ती म्हणून आपली प्रतिमा टिकवून ठेवण्याची गरज, हे फार मोठे बंधन वाटते. त्यामुळे कोणत्याही प्रकारचा नकार स्वीकारणे फार कठीण जाते. अशा परिस्थितीत या हुशार लोकांना मदत करण्याचा काही मार्ग आहे का? यश टिकवणे आणि अपयश पचवणे हे शक्य आहे का?

कुठेतरी आपण विसरून गेलो आहोत की जीवन हे जगण्यासाठी आहे, श्रीमंत किंवा शक्तिशाली होण्यासाठी नाही. आपल्या आयुष्यात जास्तीत जास्त आनंदाने आणि कर्तृत्वाने जगण्याचा विचार आपल्या तत्त्वज्ञानात केलेला आहे. त्यानुसार काही दुःखांचा आपल्याला सामना करणे आवश्यक आहेच, उदाहरणार्थ सापेक्ष किंवा पूर्ण गरिबी, नैसर्गिक आपत्ती, रोग, युद्धे, दहशतवाद, आर्थिक हानी किंवा कोणत्याही प्रकारच्या हिंसेपासून स्वतःचे संरक्षण करणे आवश्यक आहे. त्याचप्रमाणे, आत्मविश्वासाचा अभाव, नैराश्य, चिंता, क्रोध, भावनिक विकार किंवा त्यामुळे निर्माण झालेल्या असहायतेपासून स्वतःचे संरक्षण करणे आवश्यक आहे.

कोरोनाव्हायरस आणि लॉकडाऊनमुळे युद्ध आणि दुष्काळ असल्यासारखी परिस्थिती सध्या निर्माण झाली आहे आणि त्यामुळे जीवनप्रवाह विस्कळीत झाला आहे. कोणत्याही कृतीशिवाय किंवा सामाजिक संपर्काशिवाय एकाच ठिकाणी राहून जगण्याची सवय किंवा त्यासाठी लागणारे कौशल्य आपल्याकडे नाही. आपल्या घरापासून दूर अडकून पडलेल्या स्थलांतरित कामगाराचे दुःख आपल्याला जाणवते – पण आपण स्वतःला त्यांच्या परिस्थितीपासून दूर ठेवतो. आपण स्वत: जोपर्यंत अशा गंभीर परिस्थितीत अडकत नाही, तोपर्यंत आपण आपल्या विचारांच्या पद्धतीत सुधारणा करण्यासाठी आवश्यक ती पावले उचलू शकत नाही, जसे की, आपण दूरदेशी अडकलो असतो आणि कुठले पर्याय समोर दिसत नसतील, तर ही समस्या कशी सोडवायची? पण इथेच सर्वात जास्त सुधारणा करण्याची गरज आहे. जे चांगले जीवन जगतात त्यांनीही आपली विचारसरणी सकारात्मक आहे याची खात्री करून घेणे आवश्यक आहे, जेणेकरून ते एखाद्या गंभीर परिस्थितीतून स्वःताला सावरू शकतील.

बुद्धी, दृष्टिकोन, सकारात्मक विचार आणि चांगले निर्णय घेणे हे चांगले जीवन जगण्यासाठी महत्त्वाचे आहे. या साधनांच्या मदतीशिवाय लोक कोणत्याही रोगांशी किंवा गंभीर परिस्थितीशी लढू शकत नाहीत. जेव्हा परिस्थिती चांगली असते, तेव्हा असे गृहीत धरले जाते की त्यांचे जीवन असेच चालू राहील. पण अचानक आयुष्य तुम्हाला अशा वळणावर नेते, कि मग ती नोकरी गमावणे असो किंवा जवळच्या व्यक्तीला गमावणे असो किंवा सद्य परिस्थितीत लॉक डाऊनमध्ये रहाणे असो किंवा एखाद्या लाजीरवाण्या नकारामुळे आयुष्यातील सर्व निर्णयांवर प्रश्न उपस्थित करणे असो, जेथे जीवनाचा सामना करणे फार कठीण जाते. कधीकधी लोक आपली स्वत:ची जाणीव आपली ओळख विसरतात, नैराश्य येते आणि औषधांवर पूर्णपणे विसंबून राहावे लागते आणि त्यांच्या मूलभूत गरजांसाठी पण आधाराची गरज लागते. अशा वेळेला जर सपोर्ट सिस्टीम मजबूत असेल तर ती लोकं बरी होऊ शकतात, पण जर सपोर्ट सिस्टीम कमजोर असेल किंवा अस्तित्वात नसेल, तर लोकं ड्रग्ज घेण्याकडे किंवा आत्महत्येकडे झुकतात.

वेळोवेळी एक साधा प्रश्न आपण आपल्याला विचारावा, तो म्हणजे ‘हे आवश्यक आहे का?’ जेव्हा आपण कुणाशी भांडतो किंवा जेव्हा वाईट मूडमध्ये असतो किंवा एखाद्या वाईट बॉसशी किंवा एखाद्या दादागिरीशी सामना करतो, तेव्हा आपल्या सहनशीलतेची परीक्षा होते. कधी आपण चुकीचे विधान करतो आणि कधीकधी आपल्याला कठोर पावले उचलण्यास भडकावलं जातं आणि मग आपल्याला पश्चात्ताप होतो. लवकरच, आपल्या पश्चात्तापाची कृत्ये वाढत जातात आणि आपण आपल्या कृतींबद्दल बचावात्मक पवित्रा घेतो. थोडक्यात, आपण चुकीच्या गोष्टी करण्याचे आणि आपल्या चुकीच्या कृतींचे समर्थन करण्याचे कौशल्य प्राप्त करतो. इथे योग्य गोष्ट ही ठरेल की आपली चूक स्वीकारणे, ही नकारात्मक कौशल्ये विसरणे आणि काही सकारात्मक कौशल्ये शिकणे. या प्रक्रियेसाठी खूप कष्ट लागतात आणि कधीकधी आपण चूक केली आहे, हे मान्य करणे खूप वेदनादायक असते. म्हणून आपण आपल्याला बदलण्याचा फारसा प्रयत्न करत नाही. आपल्याला जे सहजपणे येत असते, ते आपण तसेच करत राहतो. आपल्या कृती आणि प्रतिक्रिया पुन्हा पुन्हा त्याचप्रकारे करतो. हे फारसे उपयोगी नाही.

कधीकधी विचार-शुद्धी केली पाहिजे. आपले विचार अधिक उत्पादक, अधिक प्रभावी होऊ शकतात का आणि आपण चांगले आदर्श बनत आहोत का हे पाहण्यासाठी विचार-शुद्धी केली पाहिजे. जेव्हा आपण आपली नकारात्मक विचारसरणी विसरतो आणि त्याऐवजी सकारात्मक काहीतरी शिकतो, तेव्हा आपल्याला दीर्घकालीन दृष्टिकोन प्राप्त होतो. पण नकारात्मक कौशल्याची जागा सकारात्मक कौशल्याने घेण्यासाठी खूप मेहनत करावी लागते आणि कधीकधी त्यामुळे खूप गोंधळ होतो. जे लोक आपल्याला नकारात्मक विचारसरणीचा वापर करताना पाहतात, ते आपण तसेच करू अशी अपेक्षा ठेवतात आणि आपल्या नवीन विचारसरणीला प्रतिबंध करतात. म्हणून, स्वत:चा बचाव करण्याचा सर्वोत्तम मार्ग म्हणजे स्वतःवर विश्वास ठेवून चांगले काम करणे. यामुळे आपल्याला दीर्घकालीन मदत होईल. उदाहरणार्थ, जर आपल्याला इतरांबद्दल गॉसिपिंग करायची सवय असेल तर आपण इतर गॉसिपर्सकडे आकर्षित होणार आहोत. पण जर कधी आपण गॉसिपिंग बंद करायचं ठरवलं आणि इतर लोकांबद्दल फक्त चांगल्या गोष्टी बोलायला सुरुवात केली तर आपले मित्र आपली थट्टा करतील किंवा आपल्याला सोडून जातील. त्यामुळे गॉसिपिंग करत राहायचं की मित्रपरिवार गमावायचा, अशा आपण पेचात सापडतो. योग्य काम करणे कठीण असते. पण जर आपण योग्य ते काम केले तर इतरांवर प्रभाव पाडण्याची शक्तीही आपण विकसित करतो आणि यथावकाश इतरांना पण चांगल्या कामासाठी उद्युक्त करतो. त्याचप्रमाणे अपयशाला धैर्याने तोंड देण्यासाठी त्याची मीमांसा करून, त्यातील उणिवा दूर करून, त्यातून काय शिकता येईल हे बघितल्यावर काय उपाययोजना करता येईल आणि कुठले गूण विकसित करायला हवेत, याची जाणीव होते. हताश न होता स्वतःवरील विश्वास कायम ठेवून, असेल त्या परिस्थितीतून सकारात्मक मार्ग काढता येतो.

या नव्या सवयी आपल्याला अधिक सुज्ञ बनवू शकतात. त्यामुळे चिंता आणि नैराश्य येण्याची शक्यताही कमी होते आणि शेवटी आत्महत्येला बळी पडण्याची शक्यता कमी होते. जेव्हा एखादी व्यक्ती दीर्घकालीन दृष्टी विकसित करते तेव्हा प्रत्येक समस्येवर उपाय शोधून काढता येतो आणि आपल्या लहान-मोठ्या प्रश्नांवर, किंवा आपल्या मोठ्या चिंतांवर देखील पर्याय सापडतात. आत्महत्या ही अनैसर्गिक गोष्ट आहे आणि जीवनात दुसरा कोणताही पर्याय दिसत नाही तेव्हा निराशेतून ती निर्माण होते. चढउतार हा जीवनाचा एक अविभाज्य भाग आहे. आपल्यासमोर असलेल्या सर्व समस्या, कोणत्याना कोणत्या प्रकारे यापूर्वी पण इतरांना होत्या आणि आजही लोकांना आहेत आणि म्हणूनच व्यावहारिक समस्या किंवा भावनिक प्रश्नांवर उपाय उपलब्ध आहेत. उपाय शोधण्यासाठी धीराने प्रयत्न करून, स्वतःवर विश्वास आणि दीर्घदृष्टी ठेवल्याने, आज ना उद्या काही दरवाजे नक्की उघडतील. आयुष्य पूर्वीपेक्षा कदाचित वेगळे दिसेल, तरी ते चालू राहील आणि कालांतराने तेही भरभराटीस येईल.


In the Wake of a Bollywood Suicide

By Ashwini Mokashi©

The recent news of a suicide of a young and talented Bollywood star, Sushant Singh Rajput is very tragic. Some highly talented people including artists and musicians in the film or music industry, talented academic people in the topmost academic institutions, or in any top visible field have fallen prey to the act of suicide. One would think that the talented and successful people would be proud of their success and enjoy their life more so than others. However, it is not easy for the highly successful to maintain their level of success and the feeling of acceptance in the world at multiple levels. The need to be seen and validated as well as maintaining the image of being a successful and respected person is so demanding, that accepting any kind of rejection becomes very hard. Is there a way to help this situation and these bright talented people?

Somewhere along the lines, we have forgotten that life is for living, not for winning, or for being rich, or powerful. The idea is to live one’s life as happily and productively as possible. One also needs to protect oneself both from external problems such as relative or absolute poverty, natural disasters, diseases, wars, terrorism, financial losses, or any kind of violence. Likewise, there are multiple internal enemies, such as lack of confidence, lack of sense of self, depression, anxiety, fury, emotional disorders, learned helplessness and many more, that keep us from being productive and demotivate us.

Coronavirus and lockdown have created the conditions of war and famine, and it has disrupted the flow of life. That confuses a lot of people. We do not have the skills of surviving in one place without any activity or social contact. We feel the pain of the migrant workers stuck away from their homes, but we detach ourselves from their situation. Until and unless we are in a dire situation ourselves – we don’t take the necessary measures of improving our thought patterns, such as how would we solve the problem if we were stuck without resources. However, this is where most improvement is needed. Even those who lead a decent life need to make sure their thinking is positive, so they can survive any dire situations.

Wisdom, perspective and taking good decisions are instrumental for living a good life. Without the help of these tools, people will not be able to fight whatever diseases or dire circumstances they may be in, or they may fall in. When things are going well, one assumes that this is how their lives will continue. But suddenly life throws you a curveball, whether it is a job loss, or losing someone near and dear, or lockdown, or some kind of rejection that causes one to question all their decisions in life. It becomes very difficult to deal with life, one loses one’s sense of self, goes into depression and becomes totally dependent on medicines, and their support system for their basic survival. If the support system is strong, one can recover. If the support system is weak or non-existent, then the frustration can lead people to taking drugs, or in some cases taking their own lives.

One simple question to ask from time to time is ‘is this necessary’? When we get into a fight, or when we get into a bad mood, or when we are dealing with a bad boss or a bully, our patience is tested, and we can say things we regret. Sometimes we are provoked to take drastic steps and then we regret. Very soon, we have a chain of regrets and we become defensive about our actions. In short, we acquire a skill of doing wrong things and defending our wrong actions. The right thing would be to accept the wrong,  unlearn these negative skills and learn some positive skills. That process takes a lot of energy and is sometimes very painful to accept that we have been wrong. Hence, we stick to what we know by default and repeat our actions and reactions, which are proven to be unhelpful. We do not improve our tools. This is not very helpful.

We need to do some thought-cleansing occasionally, to see if our thought patterns can be more productive, more influential and if we are becoming good role models. When we unlearn our negative skills and learn something positive instead, it gives us a long-term perspective. However, replacing a negative skill with a positive one, takes a lot of effort, energy and sometimes causes a lot of confusion. People who are used to seeing us apply the negative skills will expect us to do just that and resist our new learnings. So, the best way to defend oneself is by having faith in oneself, that it is better to change one’s ways for positive outcomes, as that will help us in the long run. To give an example, if we are used to gossipping about others, we are going to attract other gossippers. But if someday we decide to stop gossipping and start saying only good things about other people, our gossipping friends will make fun or us and or would desert us. So we are in a dilemma of whether to keep gossipping and keep our social circle, or whether to try and do the right thing. It is hard to choose to do the right thing, but if we do succeed in doing the right thing, we also develop the power of influencing the others to do the right thing.

These new habits can not only make us wiser; they also substantially reduce our chances of anxiety and depression and ultimately reduce our chances of falling prey to suicide. When one develops a long-term vision, one can see solutions to every problem and not want to give up so soon on life, on our small issues, or our big concerns. Suicide is unnatural and is borne out of frustration, when one sees no other option available in life. Ups and downs are a part of life. Practically all the problems that we face, have been faced before in some fashion or the other, and hence there are solutions available on practical issues or emotional issues. One needs patience to figure out solutions, have the vision of possibilities and faith that some doors will open sooner or later. Life may look different than it did before, but it will continue and eventually also flourish.

(This is a revised version of an older essay I had published as ‘Wisdom and Suicide Prevention’.)

Profile on Psychology Today

Covid-19 is challenging the mental health of many. I am here to help. I have a few spots open, if anyone needs help. Philosophical counseling is a great way to gain perspective on life’s issues and feel positive. Below is my profile on Psychology Today.

https://www.psychologytoday.com/us/therapists/ashwini-mokashi-skillman-nj/761174

The goal is ‘happiness for everyone through philosophical reflection’.

उपनिषदातील भीतीचे निराकरण

Image result for upanishad images

लेखिका: अश्विनी मोकाशी, Ph.D. ©

परिचय

सध्याच्या परिस्थितीत करोना महामारीच्या भीतीमुळे आणि घरात सक्तीने बसावे लागल्याने चिंतेचे विकार वाढत आहेत. लोकांना एकूण जीवनाविषयी चिंता वाटते आणि ते निष्क्रियतेच्या टोकापर्यंत जाऊन काळजी करतात. निष्क्रियतेचे कारण भीती आणि असुरक्षितता आहे; उदाहरणार्थ पुढे काय होईल याची भीती, मृत्यूची किंवा दु: खाची भीती, फायद्याची किंवा तोट्याची भीती, अपयशाची भीती, ताणतणावांची काळजी, इत्यादी. काळजी केल्याने फायदा काहीच होत नाही, परंतु एखाद्या व्यक्तीची उत्पादनशीलतेची पातळी मात्र खाली येते आणि मानसिक शांती नाहीशी होते. चिंता हीच चिंतेचे कारण बनते. मी सध्याच्या साथीतून वाचू शकेन का?  माझे आर्थिक नुकसान भरून निघेल का? या अशा प्रश्नांमुळे आत्मविश्वास ढळू लागतो आणि  कधीकधी असहायतेची जाणीव निर्माण होते. या लेखात आपण चिंता किंवा भीतीची भावना याची कारणमीमांसा करून, त्याचे परीक्षण उत्क्रांतीवाद आणि उपनिषद यांच्या दृष्टिकोनातून करूया आणि या समस्येवर कोणते समाधान मिळते हे पाहण्यासाठी, उपनिषदातील परिच्छेदांचे विश्लेषण करूया.

उत्क्रांतीवादी जीवशास्त्रातील (Evolutionary Biology) भीतीचे विश्लेषण

उत्क्रांतीवादी जीवशास्त्राच्या दृष्टिकोनातून, शिकारी-जमातीतील मानवांना वन्य प्राणी किंवा इतर शिकारी यांच्या हल्ल्यापासून वाचण्यासाठी भीती वाटायची. भीतीमुळे माणूस सतत सावध आणि सतर्क राहतो, जेणेकरून कोणत्याही धोक्यांपासून स्वतःचे रक्षण करणे त्याला शक्य होते. जर जास्त आराम केला किंवा खूप आनंद झाला तर यामुळे माणूस निष्काळजीला बळी पडून  मृत्यूस कारणीभूत ठरू शकायचा. आजच्या काळात जगात खूपच शांततेची परिस्थिती आहे. आता लोकं वन्य पशू आपल्यावर हल्ला करतील याची चिंता न करता शांत झोपतात. जर climate change मुळे काही महापूर आले किंवा साथीच्या आजाराने धुमाकूळ घातला, तर अशाप्रकारची नैसर्गिक आपत्ती किंवा कुठली युद्ध परिस्थिती सोडली तर आपले नेहमीचे आयुष्य नीटनेटके चालू असते. आपल्यातील बहुतेकजण अत्यंत सुसंस्कृत समाजात राहतात, तरीही भीतीची भावना आपल्याबरोबर कायम राहिली आहे. लोक किरकोळ गोष्टींपासून घाबरतात, जसे की त्यांची जीवनशैली, आरोग्य, संपत्ती किंवा तत्सम काही बदल झाले तर त्यांना चिंता वाटते. परंतु त्यांचे अस्तित्व नेहमी धोक्यात येत नाही. असे असून देखील भीती एखाद्याच्या मानसिक स्थितीला अस्वस्थ करून, त्यांना अस्थिर करते. लोक दररोज आपला जीव गमावण्याच्या भीतीने जगत नाहीत, तरीही त्यांच्या चिंता इतक्या खोलवर गेल्या आहेत की त्या लोकांना निष्क्रियतेच्या मार्गावर नेतात. कोणीही आता असे म्हणत नाही, की काय मजा आहे – कोणी पशु किंवा प्राणी इथे माझ्या वाटेला जाणार नाही. परंतु लोकं आपल्या बॉसला एखादा वन्य प्राणी समजून तितकेच घाबरून जातात. 

तैत्तिरिय आणि बृहदारण्यक उपनिषदातील विश्लेषण

उपनिषदांच्या दृष्टिकोनातून बघितले तर, भीती आणि असुरक्षितता स्वतःवर विश्वास नसल्यामुळे उद्भवली आहे. आत्म्यास आणि आत्मशक्तीस न समजल्यामुळे आपण स्वतःवरचा विश्वास गमावून बसतो. आपण स्वतःला विश्वातील लहान कण किंवा अणू किंवा कस्पटासारखे समजतो, ज्याचा काही प्रभाव नाही, ज्याचा कोणाशी किंवा कशाशी संबंध नाही, जो विश्वाचा भाग नाही, जो जगाच्या निर्मितीमध्ये किंवा जगाच्या देखभालीमध्ये भाग घेत नाही, असे आपल्याला वाटते.  तेव्हा अशी व्यक्ती आपल्या अस्तित्वास, आपल्या जीवनास किंवा आपल्या कर्मास जास्त महत्त्व देत नाही. आपण विस्तीर्ण जगाशी कसे बांधलेलो आहोत, हे आपल्या लक्षात येत नाही.  आपल्या कार्यामुळे जगाचे कार्य कसे नियमित चालू राहते आणि जगाच्या प्रभावी कारभारासाठी प्रत्येकाने आपली भूमिका कशी चांगल्या  प्रकारे पार पाडली पाहिजे, याविषयी आपल्याला जाणीव नसते. मग ते  जग म्हणजे आपले कुटुंब असो किंवा आपले कामाचे ठिकाण असो, आपली शाळा किंवा आपला मित्रपरिवार असो, आपण स्वतःला आपल्याच जगाचा हिस्सा मानत नाही. अशा वेळेला एखादा माणूस स्वतःला इतरांपासून दूर, वेगळा ठेवतो. तेव्हा त्याला असा ठाम विश्वास वाटतो की ‘कुणाला आपली काळजी नाही, आपले विचार आणि भावना कुणाला कळत नाहीत आणि या जगात आपल्याला काही किंमत नाही’.

आपण या सृष्टीच्या अस्तित्वापासून वेगळे आहोत या भावनेतून भीती व असुरक्षितता उत्पन्न होते, असे तैत्तिरिय उपनिषदात सांगितले आहे.[1] जर आपण स्वत:ला पूर्णपणे  वेगळे किंवा अद्वितीय मानले, तर  आपण आपल्या अस्तित्वाची व्याख्या, आपल्या इच्छेनुसार आणि आवडी-निवडीनुसार ठरवतो. मग आपण स्वतःला, आपल्या आशाआकांक्षांना, आपल्या वेगळेपणाला इतरांपासून कसे जपावे, याविषयी विचार करण्यास प्रारंभ करतो.  या जगाच्या निर्मितीचा काही उद्देश आहे, यावर आपला विश्वास बसत नाही. हे जग ब्रह्मदेवाची निर्मिती आहे आणि ब्रह्मतत्त्व सर्वत्र अस्तित्वात आहे. स्वत: मध्ये आणि इतरांमध्ये आत्मन म्हणून ते अस्तित्वात आहे, असे जेव्हा आपण मानतो, तेव्हा आपण आपल्या जीवनाचा उद्देश, तसेच या जगाच्या हेतूवर अधिक विश्वास ठेवतो. असे तैत्तिरीय उपनिषदांचे म्हणणे आहे. 

जेव्हा आपण विशिष्टतेच्या भावनेचे समर्थन करतो तेव्हा आपण स्वतःवर, आपल्या इच्छांवर आणि त्या पूर्ण करण्याच्या उद्देशावर आपले लक्ष केंद्रित करतो. इच्छापूर्ती सिद्धांत हा जन्म आणि मृत्यु या पुनर्जन्माच्या चक्राचे कारण आहे. या चक्रात अडकणे हेच एक भीतीदायक चक्र आहे. असा विचार करताना आपण  हे  विसरतो  की आपण ब्रह्माचे एक रूप आहोत, त्याचा एक अंश आहोत.  काही मोठ्या चांगल्या हेतूसाठी आपला जन्म झालेला आहे आणि त्याची पूर्तता करणे हे आपले कर्तव्य आहे. मी एक व्यक्ती म्हणून इतरांपेक्षा वेगळा आहे असा विचार करण्यापेक्षा, मी एक आत्मा असून ब्रह्मतत्त्वाचा एक भाग आहे आणि या ब्रह्मतत्त्वाचा वास्तव प्रत्येकामध्ये आहे – असा विचार करणे श्रेयस्कर ठरेल. आत्म्याचे सर्वांमधील अस्तित्व ही आपल्या सर्वांमधील समानता आहे.

ही समानता आपल्याला इतर कोणत्याही व्यक्तीसारखे बनवते असे नाही. आपली कर्तव्ये, आपले ध्येय, आपली पूर्वकर्मे आणि आपल्या मार्गांनी आपले व्यक्तिमत्त्व बनते. त्यायोगे आपले वेगळेपण दिसून येते. लोकांमध्ये मतभेद आहेत हे नाकारता येत नाही, तथापि आपण सर्वांशी जोडलेले आहोत हे सत्य आहे. उपनिषदांच्या मते आपल्या सर्वांमध्ये निवास करणारे आत्मतत्त्व (individual Self) हे ब्रह्मतत्त्वाचा (universal Self) एक अंश आहे. त्या दृष्टीने आपण समान आहोत.

बृहदारण्यक उपनिषदात एक रूपक कथा आहे.[2] सुरुवातीच्या काळात आत्म्याला एकटेपणाची खूप भीती वाटायची. जेव्हा आत्म्याला समजले की तोच एक सर्वत्र आहे आणि दुसरे कोणी नाही, तेव्हा त्याची भीती नष्ट झाली. नंतर मात्र त्याला एकटे राहून कंटाळा आला, म्हणून त्याने स्वतःचेच दोन भाग केले आणि त्याचे रूपांतर पुरुष आणि स्त्रियांमध्ये झाले. अशा प्रकारे सर्व पुरुष आणि स्त्रिया आत्म्यामध्येच समाविष्ट असतात.

गीतेतील कथा

भगवद्गीतेला गीतोपनिषद म्हणूनही ओळखले जाते. गीतेचे कथानक म्हणजे भगवान श्रीकृष्णांनी राजपुत्र अर्जुनाला दिलेला सल्ला. रणांगणावर असलेल्या लाखो सैनिकांमधील सर्वात धुरंधर धनुर्धारी, सेनापती अर्जुन त्या क्षणी खचून जाऊन गोंधळात पडला आहे आणि आपल्या शत्रूंना ठार मारण्याचे आपले कर्तव्य बजावावे की नाही या संभ्रमात आहे. जीवहानीच्या कृत्यासाठी पाप करावे का शत्रूंकडून अन्याय झालेल्या भावनेने जगावे, लढण्याचे कर्तव्य सोडून आपला राज्यावरचा हक्क सोडावा की आपल्या नातेवाईकांचा जीव वाचवावा, हा संभ्रम ही एक गंभीर समस्या आहे. अर्जुनाच्या चिंतेला श्रीकृष्णांनी दिलेला प्रतिसाद म्हणजे कर्मयोगाची  रहस्ये समजावून सांगणे. जर अर्जुनाने फक्त आपल्यावर सोपवलेली कर्तव्ये व्यवस्थित पार पाडली, तर एक अत्यंत कठीण कार्य पूर्ण केल्यामुळे इतिहासात त्याला सन्मानाची जागा मिळेल आणि सर्वत्र त्याचा गौरव होईल. शिवाय जग अन्यायातून मुक्त होईल आणि जगाचे पुनरुत्थान होईल.  गीतेच्या १८ व्या अध्यायात, [3] भगवान श्रीकृष्णाने अर्जुनाला समजावून सांगितले की त्यांनी या युद्धाची पूर्वसूचना आणि न्याय मिळवून देण्यासाठी आधीच व्यवस्था केली आहे. त्याने अर्जुनाला या युद्धाचा सेनापती म्हणून निवडले आहे आणि अर्जुन हा ईश्वराची इच्छा पूर्ण करण्याचे एक साधन, एक निमित्त आहे. जेव्हा अर्जुनाला आपल्या जीवनाचा हेतू समजतो आणि आपली कर्तव्ये पार पाडण्याची गरज जगाला कशी आहे हे समजते, तेव्हा तो चिंतामुक्त होतो आणि कठीण कार्य करण्यास धजावतो.

वेदांताचे संस्थापक आदि शंकराचाऱ्यांची कथा

वेदांताचे संस्थापक आदि शंकराचार्य यांना मायावादाच्या सिद्धांताचे जनक समजले जाते. त्यांची एक कथा अशी आहे. वेदांतातील मायावादाचा सिद्धांत म्हणतो की संपूर्ण जग हा एक भ्रम आहे आणि फक्त आत्माच वास्तविक सत्य आहे. तर एकदा आदि शंकरांना कोणी विचारलं की, एखादा वन्य बैल तुमच्या अंगावर आला तर तुमची प्रतिक्रिया काय असेल? आदि शंकर म्हणाले, मी दुसऱ्या दिशेने धाव घेईन आणि माझा जीव वाचवेन. तेव्हा प्रश्न विचारणारा म्हणाला, पण संपूर्ण जग जर माया आहे, तर तुम्ही बैलाला का घाबरत आहात? आदि शंकरांनी उत्तर दिले की बैल म्हणजे माया आहे आणि त्याचप्रमाणे माझा जीव वाचवण्याचा प्रयत्नसुद्धा माया आहे. जोपर्यंत मी या शरीरात आहे, तोपर्यंत मला मायापासून स्वतःची काळजी घेणे आवश्यक आहे.

छांदोग्य उपनिषदातील कथा

पुढील कथा छांदोग्य उपनिषदातील आहे.[4] डोळ्यावर पट्टी बांधलेल्या माणसाची ही रूपक कथा आहे. दरोडेखोरांनी या व्यक्तीला लुटले, त्याचे डोळे हात बांधले आणि गंधार शहराबाहेर एका जंगलात त्याला सोडले. गंधार शहरात आपल्या घरी, कुटुंबाकडे कसे परत जायचे याची त्याला काळजी पडली. तो असहाय्य अवस्थेत एका जंगलात अडकलेला आहे. या क्षणी, एक ज्ञानी आध्यात्मिक गुरू त्याला सूचना देऊन मदत करतो. त्या मार्गदर्शनानुसार सूचनांचे पालन करून तो माणूस असहाय्य आणि आंधळा असूनही सुखरूप आपल्या घरी पोहोचतो. तो आणि त्याचे कुटुंबीय आनंदी होतात. त्या माणसाला हे समजले होते की जरी दरोडेखोरांनी त्याला लुटले असेल, त्याला वाईट वागणूक दिली असेल, तरी तो दिशा दर्शविणारा आवाज म्हणजे एखाद्या ज्ञानी माणसाचा आवाज आहे, ज्याला तो आपला गुरु मानतो. तो त्यांच्या सल्ल्यावर विश्वास ठेवतो आणि आपल्या घरी परत जातो. कधीकधी आपला विश्वास एखाद्या आदरणीय व्यक्तीवर असतो, जसे की गुरु किंवा पालक असतील. कधीकधी आपण स्वतःवर विश्वास ठेवतो की आपण अधिक प्रयत्न केला, तर आपण काही चांगले करू शकतो. नकारात्मकतेचे अडथळे ओलांडून सकारात्मक परिणामावर विश्वास ठेवून, नवीन दालने उघडू शकतात. या कथेत पट्टी बांधणे म्हणजे आपल्या चुकीच्या समजुती, अज्ञान आणि आकांक्षा यांचे रूपक आहे, तर घरी पोहोचणे म्हणजे आत्म-प्राप्तीपर्यंत पोहोचण्याचे लक्षण आहे. आत्म-प्राप्तीकडे जाण्याचा हा प्रवास आनंदात परिपूर्ण होतो.[5]

ग्रीक तत्वज्ञ प्लेटोच्या वाङ्मयातील कथा

अशीच एक कथा ग्रीक तत्वज्ञ प्लेटोच्या वाङ्मयातील प्रजासत्ताक (Republic) या ग्रंथात आढळते, जी गुहेचे रूपक म्हणून ओळखली जाते.[6] एका गुहेत साखळदंडांनी बांधलेले लोकं रहात असतात, जे अशा स्थितीत देखील त्यांच्या अडथळ्यांना पार करतात. प्रथम त्यांना शेजारच्या खोलीतून येणाऱ्या अग्नीच्या प्रकाशामुळे निर्माण झालेल्या सावल्या दिसतात. तेव्हा ते मान वळवून बघतात, तर त्यांना अग्नी दिसतो. अग्नीच्या दिशेने जाताना त्यांना गुहेच्या बाहेरून येणारा प्रकाश दिसतो. त्या प्रकाशाच्या बळावरुन जेव्हा ते गुहेतून बाहेर पडण्याचा प्रयत्न करतात, तेव्हा त्यांना आकाशात तळपणारा सूर्य दिसतो. त्याक्षणी त्यांना तेजाचा अनुभव येतो, कारण सूर्याशिवाय जास्त तेजःपुंज काही असूच शकत नाही.

गुहेत असताना आणि साखळदंडात जखडलेले असताना त्यांचे विचार मुख्यत: समोर दिसणाऱ्या सावल्यांशी निगडीत असतात. परंतु जेंव्हा ते कुतूहलाने सावल्या कोठून येत आहेत हे शोधण्याचा प्रयत्न करतात, तेव्हा त्यांना शेजारीच अजून एक खोली आणि खोलीत तप्त असलेला अग्नी दिसतो. ते स्वत: ला आव्हान देतात तेव्हा त्यांना कळते की गुहेला एक प्रवेशद्वार आहे आणि तिथे प्रकाश आहे, जो त्या गुहेतल्या अग्नीपेक्षा अधिक शक्तिशाली आहे. ते मोठ्या प्रयत्नाने गुहेतून बाहेर पडतात आणि त्यांना प्रथमच सूर्यप्रकाशाचे दर्शन होते. नंतर त्यांनी आकाशात वर पाहिल्यावर त्यांना आकाशातील तेजस्वी सूर्याचे दर्शन होते. त्या क्षणी त्यांचे शिक्षण आणि ज्ञान पूर्ण होते. सूर्यापेक्षा तेजःपुंज  काहीही नाही. परंतु त्यांना गडद गुहेत साखळदंडात बसून असलेल्या अवस्थेत सूर्याच्या अस्तित्वाविषयी माहिती नसते. या साखळ्या रूपकात्मक आहेत. त्याचप्रकारे आपल्या अडचणी व चिंता अशा आहेत की त्या आपल्याला ज्ञानी होण्यापासून वंचित करतात. आपण स्वत: ला वेगवेगळ्या संधी शोधण्यासाठी उद्युक्त करतो, तेव्हा आपण जीवनात नवीन उपक्रमांचा श्रीगणेशा करतो. निराशेने आपण ग्रासलेले असतो, तेव्हा आपणही गुहेतल्या लोकांसारखे हताश झालेले असतो, ज्यांना पुढच्या खोलीत कसे जायचे किंवा जीवनातले पुढचे पाऊल कसे उचलायचे हे माहीत नसते.

निष्कर्ष

आत्म्यावर आणि त्यायोगे स्वतःवर विश्वास ठेवण्याचा मार्ग आपली मनोवृत्ती बदलण्यास आणि जगाकडे काही वेगळ्या दृष्टीने पाहण्यास मदत करतो.  या जगाची काही योजना आहे आणि आपण सर्व ब्रह्मतत्त्वाचे पालनकर्ते आहोत असा जेव्हा आपला विश्वास असेल, तेव्हा आपण स्वतःची काळजी घेण्यास आणि कर्तव्यावर लक्ष केंद्रित करण्यास सक्षम बनतो. त्यामुळे सर्वांची उन्नती होते, इतरांशी संबंध सुधारतात आणि इतरांबद्दल सहानुभूती वाटते. यामुळे आत्मविश्वास वाढतो आणि चिंता कमी होते. ताणतणाव आणि काळज्या हा जीवनातील अविभाज्य भाग आहे हे स्वीकारून त्यांच्याशी चार हात करण्याची आपली क्षमता  वाढते. त्यामुळे मानसिक आणि शारिरीक सामर्थ्य कायम राखल्याने आपण मानसिक आजारांना बळी पडत नाही. एकदा नकारात्मक, चिंताग्रस्त विचारांवर विजय मिळविल्यानंतर चांगले सकारात्मक विचार निर्माण होऊ शकतात. सकारात्मक आणि संतुलित विचारांनी, निष्क्रियता किंवा अतिउत्साह या दोन्हींमधील फरक समजून योग्य निर्णय घेण्यास मदत होते. त्यामुळे उत्पादकता वाढते, चांगल्या दर्जाची जीवनशैली प्राप्त होते आणि जीवनाचा आस्वाद घेऊन ज्ञानप्राप्तीकडे सुखाची वाटचाल सुरु होते.

संदर्भ:

  1. A Constructive Survey of the Upanishadic Philosophy, R. D. Ranade, 2002, Bharatiya Vidya Bhavan https://archive.org/details/A.Constructive.Survey.of.Upanishadic.Philosophy.by.R.D.Ranade.1926.djvu/page/n1/mode/2up
  2. Chhandogya Upanishad https://en.wikipedia.org/wiki/Chandogya_Upanishad
  3. Plato’s Republic, http://classics.mit.edu/Plato/republic.8.vii.html
  4. [1] Brihadaranyaka Upanishad I.4.2, First Adhyaya, Fourth Brahmana, Points 2 and 3 https://www.hinduwebsite.com/sacredscripts/hinduism/upanishads/brihad.asp#adh1
  5. Taittiriya Upanishad, Section 7 ‘The Blissful Nature of Brahman’ https://www.hinduwebsite.com/taittiriya-upanishad.asp

Footnotes:

[1] Taittiriya Upanishad, Section 7, https://www.hinduwebsite.com/taittiriya-upanishad.asp

[2] Brihadaranyaka Upanishad I.4.2, First Adhyaya, Fourth Brahmana, Points 2 and 3

[3] Bhagavad-Gita, Adhyaya 18, Shlok 67

[4] Chandogya Upanishad, 6.14, Man’s Journey to Self-Knowledge

[5] A Constructive Survey of Upanishadic Philosophy, by R. D. Ranade, 2002, Bharatiya Vidya Bhavan, pages 331-332

[6] Plato’s Republic, book VII

%d bloggers like this: